İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
EliasKanettininyaradıcılığındandanışarkənFransKafkailə müəyyənparalelləraparılır. Hər iki yazıçı insanın yadlaşmasını, qorxunu bürokratik və sosial təzyiqi, fərdin cəmiyyət qarşısındakı acizliyini, absurd vəziyyətləri araşdırır. Lakinonlarınyanaşmaları fərqlidir. Kafkadaha çoxabsurdvə ekzistensialatmosferyaradıbsa, Kanettiinsandavranışınınarxasındadayanankütlə və hakimiyyətmexanizmləriniizahetməyə çalışıb.
EliasKanetti (EliasCanetti; 1905–1994) — yəhudiəsillibolqar-almandilliyazıçı, dramaturq, esseistvə düşündürücü. XX əsr Avropa ədəbiyyatının ən özünəməxsus simalarından biri hesab olunur. O, xüsusilə kütlə psixologiyası, hakimiyyət, qorxu, ölüm, insan davranışı və fərd-kütlə münasibətləri haqqında düşüncələri ilə tanınır. Kanetti 1981-ci ildə Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb. Nobel Komitəsi onun əsərlərində geniş dünyagörüşü, zəngin ideyalar və bədii gücün birləşməsini yüksək qiymətləndirib.
Elias Kanetti 25 iyul 1905-ci ildə Bolqarıstanın Ruse şəhərində anadan olub. O, sefard yəhudisi ailəsindən olub. Ailəsi İspaniyadan Osmanlı imperiyasına köç etmiş sefard yəhudilərinin nəslindən gəlib. Buna görə Kanettinin uşaqlıq mühiti çoxdilli və çoxmədəniyyətli olub. Bu xüsusiyyət onun gələcək yaradıcılığına ciddi təsir göstərib. Kanetti uşaqlıq və gənclik illərində müxtəlif dillərlə qarşılaşıb. Sonralar alman dilini özünün əsas ədəbi dili seçib.
Onun həyatının mühüm məqamlarından biri də müxtəlif Avropa mədəniyyətlərinin arasında böyüməsi olub. Bolqarıstan, İngiltərə, Avstriya, İsveçrə və sonralar Böyük Britaniya onun həyatında mühüm yer tutub. Kanettinin ailəsi sonradan İngiltərəyə, daha sonra isə Vyanaya köçüb. Vyana onun intellektual inkişafında xüsusi rol oynayıb.
XX əsrin əvvəllərində Vyana Avropanın mühüm mədəni və intellektual mərkəzlərindən biri idi. Burada psixologiya, fəlsəfə, incəsənət və ədəbiyyat sahələrində böyük dəyişikliklər baş verib. Kanetti həmin mühitdən təsirlənərək insan psixologiyasına, kütlələrin davranışına və cəmiyyətin mexanizmlərinə böyük maraq göstərməyə başlayıb.
Kanetti Vyana Universitetində kimya üzrə təhsil alıb və doktorluq dərəcəsi əldə edib. Lakin onun əsas marağı kimya deyil, ədəbiyyat və insan davranışı olub. O, elmi təhsili olsa da, özünü daha çox yazıçı və düşünür kimi formalaşdırıb. Bu marağın nəticəsində onun yaradıcılığında ədəbiyyatla sosial psixologiya, fəlsəfə və antropoloji müşahidələr bir-birinə qarışır.
Kanettinin yaradıcılığında ən mühüm əsər “Korlaşma” (Die Blendung, 1935) romanıdır. Əsərin baş qəhrəmanı Peter Kien adlı alimdir. Kien kitablarla əhatə olunan, real həyatdan getdikcə uzaqlaşan bir ziyalıdır. Onun həyatında kitablar və bilik demək olar ki, bütün dünyanı əvəz edir. Lakin Kien real insanlarla və cəmiyyətlə qarşılaşdıqda öz intellektual dünyasının nə qədər kövrək olduğunu anlayır. Roman yalnız bir alimin faciəsini təsvir etmir.
Əsərdə ziyalının cəmiyyətdən, təcrid olunması, insanın öz dünyasına qapanması, cahillik, fanatizm, hakimiyyət arzusu, zorakılıq, insanın reallıqla əlaqəsinin itməsi kimi problemlər araşdırılır. Romanın adı da simvolikdir. “Korlaşma” həm fiziki, həm də mənəvi-intellektual korluğu ifadə edir.
Kanettinin ən mühüm əsərlərindən biri “Kütlə və hakimiyyət” (Masse und Macht) kitabıdır. Bu əsər onun yaradıcılığının mərkəzində dayanır. Kanetti uzun illər ərzində bir sual üzərində düşünürdü: Nə üçün insanlar kütləyə çevrildikdə fərdi davranışlarını dəyişirlər? O, kütlənin psixologiyasını, qorxularını, liderə münasibətini və hakimiyyətin insan üzərində təsirini araşdırıb. Kanettiyə görə kütlə sadəcə çox sayda insanın bir yerdə toplanması deyil. Kütlə müəyyən psixoloji mexanizmlər yaradıb. İnsan kütlənin içində öz fərdiliyini müəyyən qədər itirə və kollektiv davranışın təsiri altına düşə bilər.
Kanetti kütlənin müxtəlif formalarını araşdırıb. Məsələn: siyasi kütlələr, dini kütlələr, bayram və mərasim kütlələri, müharibə kütlələri, izdihamlar, dağıdıcı kütlələr. Onun üçün əsas məsələ kütlənin necə yarandığı və hansı şəraitdə insan davranışını dəyişdirməsidir. Bu baxımdan Kanettinin əsəri yalnız ədəbiyyat deyil, həm də sosiologiya, psixologiya, siyasi düşüncə və fəlsəfə baxımından əhəmiyyətlidir.
Kanettinin düşüncəsində ölüm də çox mühüm yer tutub. O, insanın ölüm qorxusunun davranışlara, dinə, cəmiyyətə və hakimiyyət münasibətlərinə təsir etdiyini düşünüb. Kanetti üçün ölüm sadəcə bioloji hadisə deyil. O, ölümün insan şüurunda yaratdığı qorxunun sosial davranışlara necə çevrildiyini araşdırıb. Bu baxımdan onun yaradıcılığında ölüm, hakimiyyət və kütlə anlayışları bir-biri ilə əlaqəlidir.
Kanettinin avtobioqrafik əsərləri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onlardan ən məşhuru “Dil xilas edilmişdir” (Die gerettete Zunge) kitabıdır. Bu əsərdə yazıçı uşaqlıq və gənclik illərini xatırlayır. Kanetti özünün formalaşmasına təsir edən: ailə münasibətlərini, dilləri, şəhərləri, Avropa mədəniyyətini, uşaqlıq xatirələrini təsvir edir. Əsərin mühüm xüsusiyyəti odur ki, Kanetti şəxsi xatirələri sadəcə həyat hekayəsi kimi təqdim etmir. O, həmin xatirələr vasitəsilə insanın necə formalaşdığını göstərib.
Onunavtobioqrafiktrilogiyasınınikincihissəsi “Qulaqlardaməşəl” (DieFackelimOhr) adlanıb. Burada Kanettinin gənclik illəri, Vyana mühiti və intellektual inkişafı daha geniş təsvir edilib. Əsərdə ədəbi və fəlsəfi dünyagörüşünün necə formalaşdığı görünür. Trilogiyanın üçüncü hissəsi “Gözlərdə oyun” (Das Augenspiel) əsəridir. Bu kitab Kanettinin yetkinlik dövrünü, müxtəlif ziyalılarla münasibətlərini və onun düşüncə dünyasının inkişafını əhatə edib.
Beləliklə, üç avtobioqrafik əsər birlikdə Kanettinin həyatının və intellektual inkişafının geniş mənzərəsini yaradır. Kanetti roman və fəlsəfi-esseistik əsərlərlə yanaşı, pyeslər də yazıb. Onun dramaturgiyasında insanın daxili dünyası, hakimiyyət münasibətləri və absurdluq mühüm yer tutur.
Əsas pyeslərindən biri: “Toy” (Die Hochzeit), digəri isə “Komediyaçılar” (Die Komödie der Eitelkeit) əsəridir. Bu əsərlərdə insan münasibətlərinin qaranlıq və paradoksal tərəfləri üzə çıxarılıb.
Kanettinin insan psixologiyasına marağı onu dövrünün psixoloji düşüncəsi ilə yaxınlaşdırıb. Xüsusilə Vyana mühiti onun dünyagörüşünə təsir edib. Lakin Kanetti sırf psixoanalitik yazıçı deyildi. Onun maraq dairəsi fərddən daha geniş idi: fərd → kütlə → hakimiyyət → cəmiyyət.
Bu ardıcıllıq Kanettinin düşüncəsini anlamaq üçün çox əhəmiyyətlidir. 1981-ci ildə Elias Kanetti Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatını qazanıb. Beləliklə, o, Nobel mükafatına layiq görülmüş ən mühüm alman dilli yazıçılardan birinə çevrilib.
Kanettinin Nobel mükafatına layiq görülməsinin əsas səbəblərindən biri onun insan davranışını, kütlə psixologiyasını və hakimiyyət münasibətlərini qeyri-adi şəkildə araşdırması olub. Onun yaradıcılığı adi roman sərhədlərini aşaraq fəlsəfə, psixologiya, tarix və sosiologiya ilə birləşirdi.
Kanetti həyatının sonrakı dövrlərində əsasən Böyük Britaniyada yaşayıb. O, uzun ömrü ərzində Avropanın bir neçə mühüm tarixi mərhələsinin şahidi olub: Birinci Dünya müharibəsi, Avropada siyasi böhranlar, nasizmin yüksəlişi, İkinci Dünya müharibəsi, Holokost dövrü, müharibədən sonrakı Avropa, Soyuq müharibə.
Bu tarixi hadisələr onun insan, kütlə, ölüm və hakimiyyət haqqında düşüncələrinin formalaşmasında böyük rol oynayıb. Elias Kanetti 14 avqust 1994-cü ildə Sürixdə, İsveçrədə vəfat edib.
Elias Kanettini yalnız “Nobel mükafatlı yazıçı” kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Onun əsas fərqləndirici xüsusiyyəti ədəbiyyatı insan və cəmiyyət haqqında dərin düşüncə vasitəsinə çevirməsidir. Onun əsərlərində insanı yalnız “yaxşı” və “pis” olaraq bölmək mümkün deyil.
Kanetti insan davranışının arxasında duran qorxuları, ehtirasları, hakimiyyət istəyini və kütlənin təsirini araşdırır. Əgər Bertolt Brext tamaşaçıya “Cəmiyyəti dəyişmək mümkündürmü?” sualını verirdisə, Elias Kanetti daha çox “İnsan cəmiyyətin və kütlənin təsiri altında niyə dəyişir?” sualını araşdırıb. Bu baxımdan Kanettinin yaradıcılığı XX əsrin insanını anlamaq üçün mühüm ədəbi-fəlsəfi mənbələrdən biridir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.08.2026)
