İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Günəşli gündüzüm, ən şirin sözüm,

Əbədi hicrinə mən necə dözüm?

Bağçanda bitibdir nərgiz, bənövşə,

Sənsiz o gülləri mən necə üzüm?

                      Dilbər Axundzadə

İsmayılzadə-Axundzadə Dilbər 29 may 1914-cü ildə Yelizavetpol (indiki Gəncə) şəhərində anadan olub. 5 yaşından sonra əmisi, tanınmış alim və repressiya qurbanı İdris Axundzadənin himayəsində Bakıda yaşayıb. Salam Salamzadə onun rəsm müəllimi olub. O, gəncliyində Gəncə Şəhər Sovetinin və 1934-cü ildə Bakı Şəhər Sovetinin deputatı seçilib.

Dilbərin doğmaca əmisi İdris Axundzadə bir gün qardaşıgilə gəlib və burda qardaşı qızının ögey anası ilə rahat yaşamadığını görüb onu özü ilə aparıb. Daha sonra isə İdris bəyin həyat yoldaşı Dilbəri buraxılış gecəsinə gətirib və o, burada Mikayıl Müşfiq ilə tanış olub. Mikayıl əmisinin yaxın dostu olub. Həmin gün Müşfiq onun arxasında oturub və Dilbər onların məhəbbətinin poetik rəmzi olan hörüklərini arxaya atanda Mikayılın üzünə toxunub. Şairin sevgisi başlayıb Dilbərinə. Müşfiqin sevgisi elə bir həddə olub ki sevgilisinə deyib: "Ah, Dilbər, ağlımı başımdan almısan! Qorxuram desinlər ki, Müşfiq məhəbbət şairi olub".

Onların nişanları poeziya bayramı olub. Hüseyn Cavid, Abdulla Şaiq, Əhməd Cavad, Bülbül, Səməd Vurğun, Mir Cəlal, Rəsul Rza və bir çox başqaları iştirak edib bu məhəbbət məclisində.

Gerisinın isə bilirsiniz. Dilbərin sevimli həyat yoldaşı, Mikayılı 3 iyul 1937-ci il tarixdə Sovet xüsusi xidmət orqanları tərəfindən "əksinqilabi-millətçilik" fəaliyyətdə təqsirli bilinərək güllələnməklə ölüm cəzasına məhkum edilib. Müşfiqdən sonra Dilbəri də aparıblar. Sonacan Dilbər onu müdafiə edib.

Həbsxanada olanda onların məhəbbətinin poetik rəmzi olan hörüklərini kəsiblər. Ona deyiblər: Müşfiqin milliyyətçi və digər təşkilatlara üzv olması barədə kağızları imzala. O, “yox” cavabını verib. Ona deyiblər: Müşfiqdən imtina et, onun müqəssir olduğunu etiraf et. “Yox” deyib Dilbər Axundzadə. O, Azərbaycan SSR CM-nin 72, 73 maddələri ilə 1 yanvar 1938-ci il tarixdən hesablanmaqla 2 noyabr 1937-ci il tarixdə XDİK-in 00486 №-li əmrinə əsasən həbs edilib. Və bu həbs onu Azərbaycan Tibb İnstitutunda aldığı iki illik təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur edib.

Həbsdən azad edildikdən sonra bir müddət Gəncədə məktəbdə müəllim kimi çalışıb, sonra isə yenidən Bakıya qayıdıb. Şairəliklə məşğul olub. Müşfiqi aparanda masanın üzərində “Dilbərnamə” adlı qovluq olub: Müşfiq bütün şeirlərini orada saxlayıb, hamısı da yoxa çıxıb. Bütün ömrü boyu Müşfiq xalq mahnıları, dastanlar və sair toplayıb, hamısını aparıblar. Nə qədər əzab - əziyyətlər görən Dilbər Axundzadə  Müşfiqin ədəbiyyatının bir qismini bərpa edib, hətta özü də, dediyimiz kimi, şeirlər yazıb. Müşfiqi yaşatmaq üçün bunları edib.

Qızı bunu möcüzə adlandırıb, çünki Dilbər xanım çox əzab əziyyətlər çəkib.

Qızı Leyla Axundzadənin dilindən:

“Bəli, Dilbər xanım, həkimin dediyinə görə, bir çox xəstəliklərə düçar oldu: infarkt, böyrək, sinirlər, şəkərli diabet... Anlayanda ki, ondan heç nə əldə edə bilməyəcəklər, o isə işgəncələrdən aşkar surətdə özündə deyil, onu həbsxana xəstəxanasından psixiatrik xəstəxanaya köçürdülər. Lakin orada qalmaması üçün, onu tanıyan həkimlər guya sağlam olması barədə arayış verdilər. O, Gəncəyə, anasının yanına getdi və uzun müddət orada müalicə olundu. İlk vaxtlar o heç nə danışmırdı, heç nə anlamırdı, nə özünün, nə də Müşfiqin kim olduğunu bilmirdi...”

Leyla Axundzadə deyir ki, Müşfiq çox istedadlı idi: o, anamın tarını götürür və sadəcə mahnı oxumurdu, muğam ifa edirdi. Bax, o belə insan idi! Anam Müşfiqlə yaşayırdı, daim çıxışlar edirdi, harasa yazırdı, gah nə isə xatırlayırdı və dərhal da kağız üzərinə köçürürdü... Müşfiqin 80 illiyində o, sanki onunla vidalaşdığını hiss edirdi. Anam çıxış etməməli idi, lakin yenə də sanki gözəgörünməz qüvvələr onu çıxış etməsi üçün səhnəyə qaldırdılar və dəstək verdilər, o qədər zəifləmişdi ki! Mən ona baxırdım və hər an yıxılacağından ehtiyatlanaraq tir-tir əsirdim...

"Müşfiqli günlərim" əsərinin müəllifidir Dilbər Axundzadə.

Amma o da var ki, Müşfiqdən sonra dini nikahla yenidən evlənib və bu evlilikdən bir oğlu və Leyla adında qızı olub. Oğlu 60 yaşında - hyatının son dövründə əsəb pozğunluğu, şəkər və ürək problemləri yaşayıb. 21 oktyabr 1990-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

2002-ci ildə Mikayıl Müşfiqlə bağlı "Qeybdən gələn səs" filmi çəkilmiş və filmdə Dilbər rolunu İlahə Səfərova canlandırıb.

2022-ci il dekabrın 17-də Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında Stalin repressiyaları dövründə repressiyaya məruz qalan siyasi məhbusların həyat yoldaşlarının, qızlarının eləcə də repressiyaya məruz qalan qadınların başına gələn hadisələr haqqında "Kod adı: "V. X. A."" və ya Kod adı "Vətən xainlərinin arvadları" tamaşasının premyerası olub. Tamaşada Dilbər Axundzadənin həbsi də təsvir edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)