“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.
Pərvanə Məmmədli
Əli Tudə (1924-1996) – tanınmış şair, yazıçı, siyasi mühacir
Əli Tudə Cavadzadə Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatının, eyni zamanda siyasi lirikanın yaradıcılarından biridir. Onun – Azərbaycan ədəbiyyatının fədakar mücahidinin bütün əsərlərinə döyüşkənlik, azadlıq, mübarizə ruhu hakim olmuşdur.
Cavadzadə Əli Ələmqulu oğlu Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatı və siyasi lirikasının nümayəndələrindən biridir. O, Ərdəbildən olan ailənin övladı idi, həm ata, həm ana itkisi ilə erkən yaşda üzləşmiş və nənəsinin himayəsində böyümüşdü. Bakıda oxuyarkən ədəbiyyat dərnəyinin fəal üzvü olmuş, ilk şeirləri 1938-ci ildə almanaxda çap olunmuşdu.
Əli 1938-ci ildə Cənubi Azərbaycan mənşəli olduğu üçün nənəsi ilə birlikdə İrana sürgün edilir. Ərdəbildə həm işləyir, həm də təhsilini davam etdirirdi. 1944-cü ildə İran Xalq Partiyasına, bir ildən sonra isə Azərbaycan Demokrat Firqəsinə qoşulur. Milli Hökumət dövründə nəşriyyat şöbəsinə rəhbərlik edir, “Ana dili” və digər dərsliklərin hazırlanmasında iştirak edir. Sonra Təbriz Milli Filarmoniyasını yaradan və onun müdiri olan ilk şəxs olur.
Onun nəzm əsərləri həmişə azadlığa, yeni həyata doğru can atan, Pəhləvi şahlarına və yadelli işğalçılara qarşı mübarizə aparan, öz məqsədi və ideyası uğrunda vətən torpağını qanı ilə boyayan, səngərlərdə ölən, yaralanan, lakin geri çəkilməyən, imkan tapdıqca yenidən mübarizə meydanına atılan bir xalqın döyüş nəğmələri idi. Şair canıyla, ruhuyla bağlı olduğu Vətənin sabahına ümidlə baxırdı:
Nə qədər döyüş var, mübarizə var,
Bayrağım Vətəndir, silahım qələm.
İnqilab şairin yaradıcılığının çiçəklənməsinə imkan yaratmışdı. Mübarizlik, cəsarət, mərdlik, azadlıq ruhu Əli Tudə şeirinin əsas motivinə çevrilmişdi. Gənc döyüşkən şair inqilabı vəsf edən şeirlər yazırdı.
Əli Tudə Təbrizdə qurulan azad Muxtar dövlətin – Güney Azərbaycanın misilsiz birillik nailiyyətlərinin təfərrüatlarını “Öz gözlərimlə” adlı avtobioqrafik kitabında yazıb göstərmişdi.
1946-cı ildə Milli Hökumət süqut etdikdən sonra minlərlə insan kimi, o da Şimala mühacirət etməyə məcbur qalır. Burada uzun illər ərzində Cənub həsrəti, bölünmüş Vətən mövzusu onun yaradıcılığının əsas xəttini təşkil edir.
1946-cı ildə Milli Demokratik Hökumət irtica qüvvələri tərəfindən boğulduqdan sonra Bakıya qayıdan 22 yaşlı şair ürəyinin qanı ilə “Mən nə gətirdim” şeirini yazır:
Mən öz qardaşıma mehman gələndə
Bir qələm, bir dəftər, bir can gətirdim.
Dağların döşünü toplar dələndə
Bir ləkə düşməyən vicdan gətirdim!
Dekabrın 12-də şairin sərhədi keçərkən Naxçıvanda yazdığı bu məşhur şeir bu taya keçən minlərlə insanın həyat hekayətinə, manifestinə döndü. O, ürəyində yenidən qardaşlarına qonaq getdiyini fikirləşirdi. Lakin bu ayrılıq bitməyən qara hicrana dönür. Bir daha o yerləri görə bilmir şair. Və o gündən bölünmüş vətənin "Araz", "Həsrət" adlı yanğısı onun yaradıcılığının ruhuna hopmuş olur.
Bakıda doğulan, Ərdəbildə böyüyən Əli erkən yaşlarından şeirə könül verir. Mühacir ömrü sürüb gah Quzeydə, gah da Güneydə məskunlaşan Əli Tudə məşəqqətli, ağır həyatını “ayrılıq imtahanı” adlandırırdı.
İlk kitabı “Cənub nəğmələri” 1950-ci ildə Bakıda çap olunub.
Əli Tudə Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatının yaradıcılarından biridir. Vətən mövzusu ilə seçilən şeirlərin müəllifi kimi şöhrət tapıb. 1945-1949-cu illərdə yazdığı şeirlərin toplandığı “Cənub nəğmələri” adlı ilk şeirlər kitabı 1950-ci ildə çap edilib. Onun “Bakının işıqları” (1950) – (“Bakı” sözü tələbinizə uyğun olaraq çıxarılıb), “Vətən sevgisi” (1951), “Məhbusların son sözü” (1952), “Şimal hasrəti” (1953), “Arazın o tayında” (1954), “Qartal” (1959), “Qəzəb” (1960), “Buludlar” (1964), “Yanıq tütək” (1966), “Sevinc” (1973), “Şəlalə” (1974), “Ömrün illəri” (1976), “Həyat sınağı” (1978), “Nəğməli gecələr” (1981), “Günəşli baharın yarpaqları” (1983), “Tellərdə çırpınan həsrətlər” (1983), “Araz üstə palıd” (1984), “Öz gözlərimlə” (1986), “Gecikmiş vüsal” (1988), “Mənim səsim” (2002), “Yarımçıq dastan” (2004), “Mən nə gətirdim?” (2023), 20 cildlik “Əsərləri” (2014-2022) adlı şeir, poema, hekayə və povestlərdən ibarət çoxsaylı kitabları nəşr edilib. 50 poemanın, 60-dan çox kitabın müəllifidir. Əsərləri özbək, qırğız, hind, Ukrayna, rus, ingilis və s. dillərə tərcümə olunub.
Əli Tudə şeirlərində azadlıq, inqilab, Vətən sevgisi, ayrılıq, həsrət, ana dili mövzularını işləyib. Sadə heca vəznində yazması, “Bakı ədəbi dili” üslubunu Cənuba aparması ilə seçilib. O, həmçinin təbiət, sevgi, gündəlik həyat, zəhmət adamları və tarixi şəxsiyyətlər haqqında çoxsaylı şeirlər yazıb. Şairin poemaları da ölkənin siyasi hadisələrini və xalqın mübarizəsini əks etdirir.
Xatirələri (“Öz gözlərimlə”, “Həyatım, xatirələrim…”) memuar ədəbiyyatının dəyərli nümunələri sayılır.
Ömrü boyu Cənubi Azərbaycanla bağlı həsrətini unutmayan şair, yaradıcılığında Qarabağ mövzusuna da toxunmuş, xalqın acılarını və mübarizəsini əks etdirmişdir.
Əli Tudənin yaradıcılığını üç yerə bölmək olar: yaradıcılığının erkən mərhələsi (1945-ci ilə qədər olan dövr), yaradıcılığının ikinci mərhələsi (1945-46-cı illər – Birillik Milli Hökumət dövrü), yaradıcılığının üçüncü mərhələsi (1947-ci ildən ömrünün sonuna qədər olan dövr).
Əli Tudənin milli hökümət dövründə yazdığı ilk şeirlərində meydan, süngər od, alov, yanğı sonralar, zaman keçdikcə fikir və məntiq ilə əvəz olunacaqdı, öz yerini obrazlı ifadələrə verəcəkdi...
Ayrılığın həsrətini ömrü boyu köksündə gəzdirən, vüsalına ancaq yuxuarda qovuşan Əli Tudə bütün yaradıcılığı boyu Vətən, Cənub həsrəti mövzusuna sadiq qaldı.
Əli Tudə ömrü boyu siyasi mühacir kimi yaşayıb, Sovet İttifaqının pasportunu daşımayıb. Məhz buna görə də bir çox yüksək titul və mükafatlardan məhrum olub.
1996-cı il fevralın 26-da vəfat edib, II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(23.04.2026)
