“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.
Pərvanə Məmmədli
Mərziyyə Üsküyi (1945-1973) – şair, yazıçı
Müəllim kimi çalışan Mərziyyə Əhmədi uşaqları çox sevirdi. Məsləkdaşı və pedaqoq kimi tanıdığı Səməd Behrənginin təhsil və təlim sahəsindəki düşüncə və axtarışlarını mənimsəyib yola çıxmışdı. Həməsrləri onu dövrünün ən kəskin və cəsarətli şeirlərini yazan bir yazar və qadın hərəkatının öncülü kimi dəyərləndirirdi.Mərziyyə ÜsküyiƏhmədi Dalğa özündən sonra fars və türk dilində zəngin irs qoymuşdur. O, hər iki dildə yazmış, fars dilində yazdığı qələm məhsullarını türk dilinə və əksinə, doğma dilində qələmə aldığı poetik nümunələri fars dilinə tərcümə etmişdir.
Güneydə onu yaxından tanıyanlardan biri, tanınmış güneyli araşdırıcı Məmmədrza Kərimi “Azərbaycan aydınları “ kitabında Mərziyyə haqda yazır: “M.Üsküyi şahın əleyhinə silah və qələmiylə savaşa girdi. İranın və Güney Azərbaycanın azadlığı və istiqlalı yolunda şəhid oldu. Bütün bunlar onun həm türkcə, həm də farsca yazdığı şeirlərdə və hekayələrdə öz əksini tapdı. Həqiqətdə xalqın eşqi, dərdi onu mübarizəyə qaldırmışdı. O, müəllim işlədiyi vaxtlarda istibdadla mübarizə aparan insanların sırasına qoşuldu və sonradan ən aktiv inqilabçıya çevrildi. Ümumiyyətlə, bu işdə müəllimlər tarixən xalqın, kütlənin önündə getmişlər. O da kəskin qələmi, şeirləri ilə Azərbaycan dilini, mədəniyyətini sevdiyini bizə çatdırmışdır”.
Ömrünü Fransada siyasi mühacirətdə başa vuran məşhur təbrizli yazıçı, dramaturq Qulamhüseyn Saidi M. Üsküyi haqda yazırdı ki, o, gözəl şeirləri və dərin fikri ilə öz dövrünün ziyalılarından, eləcə də qadın hərəkatının öncüllərindən olmuşdur.
Dünya şöhrətli yazıçı, “İranda yeni ədəbi tənqidin babası” sayılan Kanada universitetinin professoru, təbrizli Rza Bərahəni ”Məhkum və təhkim mədəniyyət”əsərində onu dövrünün ən kəskin və cəsarətli şeirlərini yazan bir yazar kimi dəyərləndirmişdi.
Mərziyyə Üsküyi göstərdikləri hünər və qəhrəmanlığı ilə tarixdə ad qoymuş, qadın sələflərini öz varlığında yaşadan döyüş, mübarizə və qələm sahibi idi.
O, milli zülm və ayrıseçkilikdən əzab çəkirdi və şahlıq rejiminin qadınlara olan münasibətindən narazı idi.
Onun ilk kitabı 1974-cü ildə gizli şəraitdə nəşr edilmişdi. 1994-cü ildə isə Bakıda Mirzə İbrahimovun rəhbərliyi ilə hazırlanmış “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası” kitabına “Mən və Daməvənd”, “Dalğa”, “Əşrəf Dehqani üçün”, “Ölməz Çerik” şeirləri və “İlk ölüm təcrübəsi” adlı hekayəsi daxil edilib. M.Üsküyü fədai yoldaşlarına bir neçə şeir ithaf etmiş, xatirə yazmışdır. Onun farsca yazdığı “Qaraçılar”, “Əli Əsgər Herisinin həyatı” və bir neçə başqa nəsr əsəri hələ çap olunmayıb.
“İftixar” bir adlı şeirində döyüşkən ruhlu qadının xarakteri, daxili aləmi canlı və gözəl boyalarla verilir: “Mənim bütün varlığım əməklə yoğrulmuşdur. Aclığımın qondarma, lütlüyümün əfsanə olduğunu iddia edənlər nə qədər şərəfsizdir. Mən bir qadınam ki, onun varlığını ifadə edən heç bir məfhum sizin bədnam mədəniyyətinizdə öz əksini tapmamışdır… Mən bir qadınam ki, zəhmət, əmək ona silah tutmaq qabiliyyəti də bəxş edib”.
Mərziyyə Üsküyi çox zaman həyatın küncə sıxışdırdığı kasıb ailələrin arzularından və ağrılarından yazırdı. Sonuncuları yaradan səbəbləri göstərməyi unutmur, həmvətənlərini mücadiləyə və xoş, işıqlı gələcəyə ruhlandırırdı:
İstirəm ki,vətənimdə
Qanım rəngli bir kilidlə
Azadlığa yollar açam.
Mən hamanam,
Zülmü öz əliylə bogan
İstiqanlı türkmənəm.
İstəyirsən deyim kiməm?
Mən oyam ki,
Öz xalqımın qızıl qanlı harayını
Tüfəngimin boğazıyla
Vətənimin zülm əliylə alovlanan
Göylərinə hay salıram.
Üsküyünün Bakıda bir çox toplularda şeir və hekayələri nəşr edilib. Mərziyyə Üsküyi ilə bağlıMəmmədrza Kərimi, Mehdi Pənahi, Sabir Nəbioğlu, Vüqar Əhməd, Lətifə Mirzəyeva, Pərvanə Məmmədli və başqa tədqiqatçılar məqalələr yazıblar. Lətifə Mirzəyeva “Mərziyyə Əhmədi Üsküyü Dalğa: həyatı, mühiti və yaradıcılığı” adlı monoqrafiyasını, Bəxtiyar Vahabzadə “Mərziyyə”, Sabir Rüstəmxanlı “Hər kəs günəşi sevsə”, Mədinə Gülgün isə “Mərziyyə” adlı şeirini bu azadlıq mucahidinin xatirəsinə həsr edib.
2014-cü ildə fotoqraf Azadə Əxlaqi İran tarixində baş vermiş ölüm hadisələrini öz fotoları ilə yenidən canlandırıb. O, Məhəmmədtağı xan Püsyan, Əli Şəriəti və digərləri ilə yanaşı, Üsküyü Mərziyyənin də ölümünü səhnələşdirib.
Yaxın dostları Behruz Dehqani və Əlirza Nabdil ilə Tehrandakı Behişti-Zəhra qəbiristanlığında dəfn edilib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(20.04.2026)
