“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Oxşar taleli, soldüşüncəli yazarlar Səməd, Əlirza və  Mərziyyə...

Onlar azacıq zaman fərqləri ilə eyni şəhərdə  doğulmuşdu, özlərini  də bir məslək, eyni əqidə   birləşdirirdi.  Səməd, Əlirza və  Mərziyyə… Üçü də inqilabi  hərəkata qoşulmuşdu və yerli partizan dəstəsinin  fəalları idi. Döyüşkən  ruhlu bu  gənclərə  Tanrı tərəfindən  bir  qabiliyyət – yazıb-yaratmaq da verilmişdi.

         O illərdə  bütün  dünyada  tələbə  hərəkatı baş  qaldırmışdı. Başında üstü ulduzlu qara beret gəzdirən  Çe Qevare – Dünya  gənclərinin azadlıq  simvoluna  çevrilmişdi. Kubalı Çe Qevarenin ”Realist  olun, mümkün  olmayanı  tələb  edin” çağırışı bütün  inqilabi  düşüncəli gənclərin şüarı olmuşdu.

         Bu cavanlar yaşadıqları ölkədə şah Pəhləvi rejiminə qarşı olan “Siyahkəl silahlı üsyanı” – Gənclər hərəkatına qoşulmuş yoldaşlarının etibarını qazanmışdılar. 1967-ci ildə İran boyu yayılan bu tətilə Təbriz Universiteti tələbələri də qatılmış, onun  genişlənib böyüməsinə   səbəb olmuşdular.

         Üçü də ana  dilinin vurgunu və qoruyucusu idi.

         Hər üçü Təbrizdə  doğulan  bu  gənclərin ən  müqəddəs arzusu pedaqoq olmaq, məktəbdə uşaqlara  ana dilini  öyrədib  sevdirmək, bu  dildə əsərlər yazıb  yaymaq idi. Onlar xalqın sevimlisi, görən  gözü, dərdlərini, ağrılarını danışan dili idilər.

         Yaşadıqları ölkədə siyasi  səbəblərdən dogma dilləri yasaq olduğundan, onu ancaq evdə-eşikdə danışa  bilirdilər. Elə  buna görə  də əsərlərini iki dildə, həm  ana  dilində, həm  də farsca yazmaq  məcburiyyətində idilər.

         Bir  araya gəlib  marksist bir qrup yaratdılar. Peşəkar bir döyüşçü oldular, qələm  və silahı birləşdirib o  zamanlar xalqa xidmət etmək üçün yeganə çıxış  yolu olan   gizli inqilabi həyatlarına başladılar. 

Günlərin bir günündə Səmədin Araz çayının  ən dayaz yerində “boğulub”  öldürülməsi dostlarına çox pis təsir etdi.

         Taleləri oxşar  olan  bu gənclərin qədərləri  də, təəssüf ki,  faciəli və  oxşar  oldu.  Hələ  30  yaşa və  kama  çatmamış  həyatdan ayrıldılar. Amma öz əcəlləri ilə də  ölmədilər. İkisi  edam olundu, biri isə Araz çayında boğduruldu.

         Söhbət Səməd  Behrəngidən, Əlirza Nabdil  Oxtaydan və  Mərziyyə Əhmədi Üsküyi Dalğadan  gedir.

         Səməd  Behrəngi (Behruz  Dehqani  də  daxil) İranda Mərziyyə Üsküyi ilə bərabər uşaq  ədəbiyyatını ilk yaradanlardan  oldu. Əlirza Nabdil Oxtay  isə  Güney Azərbaycanda çağdaş  poeziyanın əsasını qoydu.

           Səməd Behrəngi (1939-1968) –tanınmış yazıçı, folklor toplayıcısı

  Nasir, tərcüməçi, nümunəvi  müəllim və publisist kimi  tanınan Səməd  Behrəngi  İran  və  Cənubi   Azərbaycan uşaq  ədəbiyyatının qurucusu sayılır. Səməd  Behrəngi bütün  həyatını və yaradıcılığını xalqının milli mədəniyyətinin qorunması və inkişafı yolunda mücadiləyə həsr etmişdir.

Səməd Behrəngi bu yeni milli ruhlu gənclərdən biriydi. Ədəbiyyata şair kimi qədəm qoymuşdu. Lakin o, dostu Behruz Dehqani ilə birgə xalq içindən topladığı nağıllarla, yazdığı hekayələrlə yadda qaldı. Zəngin ənənəsi olmayan bir ölkədə gənc yazarın nəsrə üstünlük verməsi təsadüfi deyildi. O, böyüməkdə olan nəsli yaşlılara rəğmən daha mübariz, haqsızlığa, ədalətsizliyə barışmaz ruhda görməyi arzu edirdi. Ona görə də bütün diqqətini gənc nəslə yönəltmişdi. Azərbaycanın ucqar kənd məktəblərində müəllimlik edən S.Behrəngi həmişə Azərbaycan türkcəsində danışdığı kimi, əsərlərinində hamısını öncə ana dilində yazmışdır. Folklor nümunələri toplamaqla (Behruz Dehqani ilə birlikdə) və ədəbi əsərlərlə yanaşı, təhsilə, pedaqogikaya aid məqalələr, esselər yazmış, tərcümə ilə məşğul olmuşdur. Səməd Behrəngi ilk yazılarında təhsil sisteminin nöqsanlarını tənqid edir, getdikcə cəmiyyətin digər qatlarına baş vururdu. Uşaq ədəbiyyatına həsr olunmuş bir məqaləsində o, cəmiyyətin passiv və faydasız əxlaq qanunlarını tənqid edərək yazırdı:

Uşaq ədəbiyyatını təbliğat və nəsihətçilik ilə məhdudlaşdırmağın vaxtı keçib... Niyə gərək biz uşağı faydasız, şadlıq və xoşbəxtlik ümidilə torda saxlayaq... Firavan yaşayan insanların həyatdan bəhs etməyi, onların məhəbbətindən, əxlaqdan danışmasının bir tikə quru çörəyə möhtac insanlara qətiyyən faydası yoxdur.

         Ədib uşaqlara birbaşa xitab etmək üçün əsərlərini nağıl şəklində yazırdı. O,  ənənəvi didaktik metodun uğurlu olmayacağını bilirdi. Behrəngi yaşadığı cəmiyyətin problemlərinin gələcəkdə həllini təmin edəcək əsərləri ilə uşaqlara bir növ mesajlar çatdırmağa çalışırdı. O, əsərlərində uşaqlarda milli varlıqlarına, dillərinə məhəbbət yaradır,  eləcə də onları gələcək həyata  hazırlayırdı.

Folklora, mifologiyaya meyil  onu simvolların dili ilə yazıb-yaratmağa yönəltdi. Bu əsərlər azadlıq, kimlik, yoxsulluq, təhsilsizlikdən  tutmuş, dövrün sosial-psixoloji dərdlərini  də  içinə  almışdı.

Səmədin qələmə  aldığı  ilk nağıl “Ulduz  və  qarğalar”  olub.  O, “Ulduz  və  qarğalar” nağılından əvvəl Ulduzun dilindən oxucusuna izahat verir, mətni düzgün dərk eləmək, şəraiti anlamaq üçün onu hazırlayır, ona açar verib mühiti göstərirdi. Oxucuya tam aydın olur ki, hadisələr azərbaycanlı ailəsində cərəyan edir və iştirakçılar da  Azərbaycan türküdür.

    S.Behrənginin ilk çap əsəri, özü demişkən, onu “talifat sahibi” eləyən “Parə-parə” kitabı olmuşdu. O, bu kitabda nəzərə aldığı və toxunduğu Arazın hər iki sahilindən olan Azərbaycan şairlərinin gözəl və məzmunlu şeirlərini yüzdən çox xalq bayatısı ilə birlikdə yerləşdirmişdi. Bu ilk əsərin buraxılışı Səmədə baha başa gəldi, məhkəməyə çağırıldı. Kitabda “Azərbaycan” şeirinə yer verdiyi üçün töhmətləndi. Beləliklə, kitab yasaq edildi və Pəhləvi rejimində bir daha çap edilməyib aradan götürüldü.

 S.Behrəngi xalqın dilində dolaşan nağıl və mifləri toplayıb tərtib etdi, onlara bədii yön verib yenidən yazdı. O, Azərbaycan folkloru ilə yanaşı, İranın təhsil sistemi ilə bağlı məsələlər üzərindədə işləmiş, problemləri çözərək onların həlli yollarını təklif etmişdir.

O zaman Təbrizdə nəşr olunan “Mehdi Azadi” və “Adinə” və  dövrünün bir sıra tanınmış “Xoşe”, “'Bamşad”, “Negin”,  “Rahnoma-ye ketab”  kimi qəzet və jurnallarında məqalələr yazmış, ayrıca bir qəzet də çıxarmağa təşəbbüs göstərmişdi.

 Behrəngi 1950-ci illərin sonlarında qısa hekayələr yazmağa və türkcədən fars dilinə tərcümə etməyə başladı.

Məcbur olub onları farscaya çevirməli oldu.  Səmədin “Balaca Qara Balıq” adlı hekayəsini ölümündən sonra bütün dünya uşaqları öz dillərində oxuya bildi:

Ana, mən belə gəzintilərdən yorulmuşam. Buradan uzaqlaşmaq və başqa yerlərdə nələr olduğunu bilmək istəyirəm. Birdən zənn edərsən ki, bunları mənə kimsə öyrədib, yox, ana, çoxdan bu fikrə düşmüşəm. Əlbəttə, ondan-bundan çox şeylər öyrənmişəm. Məsələn, bunu başa düşmüşəm ki, balıqların çoxu həyatlarını boş-boşuna keçirdiklərindən gileylənirlər. Daim ah-nalə edir, hər şeydən şikayətlənirlər. Bilmək istəyirəm görüm, həyat elə bir qarış yerdə o yana-bu yana gedib qayıtmaqdanmı, qocalıb heç nə görməməkdənmi ibarətdir, yoxsa başqa dünya da mövcuddur!

  Ölüm hər an məni yaxalaya bilər. Ancaq mən bacardığım qədər yaşamalı, ölümdən qaçmalıyam. Ancaq ölümlə qarşılaşa da bilərəm. Önəmli deyil, önəmli olan budur ki, mənim həyatım və ya ölümüm başqalarının həyatına necə təsir göstərəcəkdir.

  Səmədin əsərləri hətta  öz ölkələrinin müstəqillik və xoşbəxt günləri uğrunda mübarizə aparan mübariz  insanlarının  masaüstü kitabına  çevrilmişdi. Bu hal Türkiyədə daha qabanq cizgiləri ilə özünü göstərmişdir.  Görkəmli ədəbiyyatşünas, Səməd  haqda dəyərli tədqiqat əsərlərinin müəllifi Qulamhüseyn Fərnud yazırdı ki, 1970-ci ildə  İstanbulda onun əksər əsərlərinin naşiri olan “Arkadaş” nəşriyyatmda məşhur türk yazıçısı Erzal Öz ilə söhbət edirdik. Elə bu vaxt cavan bir oğlan və qız içəri daxil oldular. Səmədin kitablanndan 50 cild istədilər. Söhbətlərindən aydın oldu ki, toy məclislərində Səmədin kitablarını bir dəstə gül ilə orada iştirak edən cavanlara hədiyyə vermək istəyirlər.

Başqa  bir  örnək də budur ki, 1970-ci ildə Türkiyədə generallann məşhur qiyamından sonra rejimə qarşı müxalifətə qalxan cavanların əksəriyyətinin evlərindən Səmədin kitabları tapılmış və ölkədə Səmədin əsərlərinin nəşri qadağan edilmişdir.

Səməd Behrənginin adı hələ sağlığında Güney Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində dillər əzbərinə çevrilmişdi.

         Kəskin süjeti, orijinal personajları, canlılığı, emosionallığı  ilə  fərqlənən bu  nağıllar uşaqları  qətiyyətli addımlar atmaga və  tamamilə yeni, fərqli  bir  həyata  səsləyirdi.

Nakam ölümündən sonra əsərlərinin nəşri istər Cənubi Azərbaycanda və İranda, istərsə də dünyanın müxtəlif ölkələrində böyük maraq doğurdu. Uşaqlar üçün yazdığı əsərləri daha çox sosial problemləri, cəmiyyətdəki haqsızlıqları qabartdığı üçün şah rejimi tərəfindən qadağan edilmişdi. Səməd öz yaradıcılığında elə dərin insani münasibətlərdən danışmış və onları elə sadə bir dillə əks etdirmişdi ki, həm kənddə, həm şəhərdə yaşayan xalq kütlələri öz müştərək dərdlərini, səslərini onun yazılarında gördülər və eşitdilər.

Onun əsərləri ən yüksək beynəlxalq ödülə layiq görülmüş və bir çox dillərə çevrilmişdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)