Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Ədəbiyyat tarixinə baxanda bir nümunə görürük: böyük şairlər bədbəxt insanlar olublar. Dueldə həlak olanlar, sürgündə ölənlər, intihar edənlər, güllə ilə biçilənlər. Repressiya görənlər, mühacirətdə sürünənlər, yoxsulluqla boğuşanlar. Bu siyahı uzanır. Bəs xoşbəxt şair varmı? Yaxud xoşbəxtlik şeirə ziddir?
Xoşbəxt insan şeir yazmır, çünki şeir yazmaq ehtiyacı duymur. Şeir əzabın məhsuludur. Əzab olmazsa, söz axtarışı başlamır. Xoşbəxt insan yaşamaqla kifayətlənir, şair isə yaşayanı sözə çevirməli olur. Və bu çevrilmə prosesi ağrı tələb edir. Ağrısız şeir yoxdur.
Aristotel deyirdi ki, tragediya katarsisə gətirir. Şeir də katarsis vasitəsidir. Amma katarsisə ehtiyac yalnız kədər olanda yaranır. Xoşbəxt insanın katarsisə ehtiyacı yoxdur, ona görə şeirə də ehtiyac duymur. Şeir yazma ehtiyacı psixoloji sıxıntıdan qaynaqlanır. Sıxıntı isə xoşbəxtliklə uyğun gəlmir.
Amma bu fikir mübahisəlidir. Çünki bəzi şairlər həyatda nisbətən xoşbəxt görünüblər. Uzun ömür yaşayan, dövlət vəzifəsi tutan, sevgi tapan, şöhrət qazanan şairlər də olub. Amma dərindən baxanda bu xoşbəxtlik çox vaxt səthi imiş. Sürgünlər, senzura, maliyyə problemləri, ailə dramları onların həyatının alt qatı bunlarla doluymuş. Şeirləri isə məhz bu ağrılardan doğulurmuş.
Kədərsiz şeir mümkündür, amma o, lirik deyil. Epik şeir, satirik şeir, didaktik şeir kədərsiz ola bilər. Amma lirik şeir — yəni ürəkdən gələn şeir mütləq kədər tələb edir. Çünki lirika şəxsi hissdir və şəxsi hiss ən çox qəlb sancısından yaranlr.
Xoşbəxt şair yazsaydı, nə yazardı? Sevinci, məmnuniyyəti, harmoniyanı. Amma bu emosiyalar sözə çevrilmir. Sevinc anında sən yaşayırsan, yazmırsan. Yazmaq özü-özlüyündə kənar baxışdır, özündən ayrılmaqdır. Ayrılmaq isə xoşbəxtliyin ziddinə gedən hərəkətdir. Xoşbəxt insan özünə baxmaq istəmir, yaşamaq istəyir. Şair isə özünə baxmalıdır ki və bu baxış xoşbəxtliyi pozur. Kədər şeirə geniş spektr verir. Kədərli şair ölüm, ayrılıq, yoxsulluq, tənhalıq, ədalətsizlik haqqında yaza bilər. Xoşbəxt şair isə məhdud mövzularda qalır. Ona görə bədbəxt şairlər daha geniş diapazona malikdirlər.
Amma bəzi nəzəriyyəçilər iddia edirlər ki, şeir əzabdan yox, həssaslıqdan doğulur. Şair kədərli olduğu üçün yox, dərindən hiss etdiyi üçün yazır. Və xoşbəxt şair də ola bilər, əgər o, həssas qalarsa. Amma praktikada bunu təsdiq edən nümunə yoxdur. Çünki həssaslıq özü ağrı mənbəyidir. Həssas insan xoşbəxt ola bilməz. Poeziyada "xoşbəxt şeir" janrı yoxdur. Toy şeirləri, təntənəli mədhiyyələr var, amma onlar ənənəvi formdur, şəxsi emosiya ifadə etmir. Şəxsi xoşbəxtlik şeirə çevrilmir, çünki sözsüzdür. Xoşbəxtlik sükutda yaşayır, sözdə yox.
Bir nəzəriyyə də var: şair yazarkən kədərlənir. Yəni o, xoşbəxt olsa belə, yazı prosesi onu kədərləndirir. Çünki yazmaq daxilə enməkdir. Daxil isə həmişə qaranlıqdır, kölgələrlə doludur. Ona görə şair yazmağa oturanda xoşbəxtliyini saxlaya bilmir. Yazı onu başqa dünyaya aparır və o dünya kədərli dünyadır.
Müasir dövrədə "xoşbəxt şeir" yazmağa cəhd olur. Sosial şəbəkə şairləri sevinc, motivasiya, müsbət emosiya haqqında yazırlar. Amma bu şeirlər estetik dəyər daşımır, çünki səthi qalır. Dərin şeir ancaq dərin emosiyalardan doğulur dərin emosiya isə həmişə ağrılıdır.
Xoşbəxt şair ola bilməz, çünki şeir özü ağrılı fəaliyyətdir. Şair hər misranı qan-tər içində dünyaya gətirir. Hər söz seçimi əzabdır, hər ritm axtarışı mübarizədir. Bu prosesdən zövq alınsa da, əzab aradan getmir. Və bu əzab xoşbəxtliyi məhv edir. Bəzi şairlər xoşbəxt görünürlər, amma daxilində kədərlidirlər. Onlar ictimaiyyətə təbəssüm göstərirlər, amma şeirlərində ağlayırlar. Oxucu şeirlərinə baxanda onların həqiqi üzünü görür. Xoşbəxtlik maskadır, kədər isə əsl sifətdir. Kədər şeir yazmaq üçün zəruridir, çünki şeir həqiqət axtarışıdır. Həqiqət isə ağrılıdır. Xoşbəxtlik illyuziyadır, kədər isə gerçəklikdədir. Şair gerçəkliyi yazır, illyuziyanı yox. Ona görə də şair kədərli olmalıdır.
Bəzi hallarda xoşbəxt şair olur, amma o, xoşbəxtliyi şeir üçün qurban verir. Yəni xoşbəxtlik ilə şeir bir yerdə mövcud ola bilmir. Şair seçim edir ki ya xoşbəxt olacaq və yazmayacaq, ya bədbəxt olacaq və yazacaq. Böyük şairlər ikincini seçiblər.
Tarixi nümunələrə baxanda görürük ki, uzun xoşbəxt həyat yaşamış, amma böyük şeir yazmamış şairlər unudulub. Yalnız bədbəxt, amma böyük şeir yazan şairlər yadda qalıb. Deməli, ədəbiyyat tarixi kədəri qiymətləndirir, xoşbəxtliyi yox.
Nəticə: Xoşbəxt şair ola bilərmi? Nəzəri olaraq bəli, praktiki olaraq yox. Çünki şeir özü bədbəxtlik gətirir. Əgər şair əvvəlcədən xoşbəxtdirsə, şeir onu bədbəxt edəcək. Kədər şeirin zərurəti deyil, amma onun əvəzolunmaz şərtidir. Bu şərti qəbul etməyən şair böyük şair ola bilməz.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(04.03.2026)
