İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünyada müsəlman yazıçılarının yüksəlişi çətin prosesdir. Amerikadan Asiyaya, Afrikaya qədər hər yerdə oxunmaq müşkül məsələdir bir Məhəmməd hümməti üçün. Son dövrlərdə yalnız Orxan Pamuk və Xalid Hüseyni dünya orbitində parlayıblar. Bir də Salman Rüşti. Amma sonuncunu saymayaq. O məhz islama asi çıxdığı üçün parlayıbdır.

Bu gün doğum günü olan, 61 yaşı qeyd edilən Xalid Hüseyni dünyanın ən tanınan müasir yazıçılarından biridir. O, həm roman yazarı, həm də keçmiş həkimdir. Qələmə aldığı əsərlər vasitəsilə Əfqanıstanın tarixi, mədəniyyəti və insanlarının çətin həyat hekayələrini qlobal oxucu kütləsinə çatdırıb.

Xalid Hüseyni 1965-ci ildə Kabuldə diplomat atası və müəllim anası ailəsində anadan olub.

Uşaqlığını Əfqanıstanda keçirsə də, siyasi çalkantılar səbəbi ilə 1976-cı ildə ailəsi Fransaya köçüb, sonra isə 1980-ci ildə ABŞ-a sığınacaq alıb. ABŞ-da Santa Clara Universiteti-ndə biologiya ixtisası üzrə ali təhsil alıb və daha sonra Kaliforniya Universiteti (San Diego)-nun Tibb Məktəbində oxuyaraq həkimlik dərəcəsi əldə edib.

1996-cı ildən 2004-cü ilə qədər ümumi təbabət həkimi kimi çalışıb. Ədəbi fəaliyyətə 2001-ci ildə başlayıb və qısa zamanda dünya şöhrəti qazanıb.

Əsas romanları

The Kite Runner (Çərpələng uçuran / Cometas en el cielo) – 2003

– Əfqanıstanda böyüyən bir uşağın dostluğu, xəyanəti və keçmişlə barışması barədə təsirli hekayədir. Bu kitab dünya miqyasında ən çox oxunanlardan biridir və 2007-ci ildə filmə çəkilib.

A Thousand Splendid Suns (Min möhtəşəm günəş) – 2007

– İki qadının Əfqanıstan müharibəsi fonunda həyat hekayəsi və dostluğu haqqında dərin roman.

And the Mountains Echoed – 2013 – Ailə, qardaş-bacı münasibətləri və itki motivləri üzərində qurulan çoxpərçəli hekayə.

Sea Prayer – 2018 – Suriya müharibəsi və qaçqın böhranını əks etdirən illüstrasiyalı qısa hekayə.

Bestseller statusu:

Hüseyninin bütün romanları dünya miqyasında milyonlarla nüsxə satılıb və bir çox ölkələrin bestseller siyahılarına daxil olub

UN rolü və xeyriyyə fəaliyyəti:

2006-cı ildə BMT Qaçqınlar Ali Komissarlığının (UNHCR) xoşməramlı səfiri təyin olunub.

O, həmçinin The Khaled Hosseini Foundation xeyriyyə təşkilatını yaradaraq Əfqanıstandakı qadınlara, uşaqlara və qaçqınlara yardım göstərir.

Hüseyni ABŞ vətəndaşıdır və hazırda Şimali Kaliforniyada həyat yoldaşı və iki uşağı ilə yaşayır.  O, fars (dari) və pashto dillərində səlis danışır və özünü dünyagörüşlü, ziyalı bir şəxs kimi təsvir edir.

Hüseyninin əsərləri sadəcə hekayə deyil — onlar insan hekayələrini böyük tarixi kontekstə bağlayır, müharibənin, sürgünün və sosial dəyişikliklərin fərdi həyatlardakı təsiri insana hiss etdirilir. Mədəniyyətlərarası körpü yaradır, Əfqanıstan və Qərb oxucuları arasında empatiya və anlayışa təkan verir.

Müxtəlif oxucu rəylərinə görə, Hüseyni əsərləri böyük emosional dərinlik və insanlıq anlayışı ilə oxucuları cəlb edir, eyni zamanda bəzi tənqidçilər onun Əfqanıstanı təqdim etmə tərzini fərqli baxışlarla müzakirə edirlər.

Onun üç romanının hər biri həm tənqidi, həm də kommersiya baxımından böyük uğur qazanıb. “Çərpələng uçuran” “The New York Times”ın ən çox satılan kitablar siyahısında 101 həftə qalıb, o cümlədən üç həftə ardıcıl olaraq birinci yerdə olub.

 Onun ikinci romanı “Min möhtəşəm günəş” (2007) siyahıda 103 həftə qalıb, 15 həftə birinci yerdə qərarlaşıb. Üçüncü romanı “Və dağlardan səda gəldi” (2013) isə siyahıda 33 həftə qalıb. Yazıçılıqla yanaşı, Hüseyni qaçqınların müdafiəsi ilə də məşğul olur və UNHCR ilə birlikdə Əfqanıstana qayıdan əfqan qaçqınlarını dəstəkləmək üçün Xalid Hüseyni Fondunu təsis edib.

"Çərpələng uçuran"

Xalid Hüseyninin bu debüt romanını artıq yeni əsrin baş romanı, müəllifini isə canlı klassik hesab edirlər. “Çərpələng uçuran” bu an yaşanan müstəmləkəçilik sonrası yeni müstəmləkəçilik (neokolonial), qloballaşma, mədəniyyətlərarası müharibə, vətəndaş müharibəsi və miqrasiya kimi mövzulara bədii baxış bucağı gətirib. Bundan əlavə, müəllif xatirələr, aydınlaşdırma, cinsi münasibətlər kimi qavrayışlara da toxunub.

Kitab sözün əsl mənasında dostluq, sədaqət, xəyanət, günahlardan təmizlənmə haqqındadır və Xalid Hüseyninin bu incə, canayaxın, ironik və sözün yaxşı mənasında sentimental romanı doymadan və göz çəkə bilmədən baxdıqca baxılan möhtəşəm bir rəsm əsərinə bənzəyir. Müəllif, əsərin adından da göründüyü kimi, Əfqan uşaqlarının çərpələng uçurmaq əyləncəsini yada salıb.

Bu yarışlardan birində əsərin qəhrəmanlarından biri – Həzara (Xəzər) oğlu Həsənin başına dəhşətli hadisə gəlib, o bu hadisəyə dostu bildiyi Əmirin naminə razı olub, ancaq onu kədərləndirmək haqda düşünməyib. Həmin dost isə bu dəhşəti kənardan görüb, lakin gizlənib səsini çıxarmayıb. Bununla da faciə böyüyüb, getdikcə davam edib. Öz qorxaqlığından dəli olan Əmir ayılanda artıq gec olduğunu düşünüb...

"Və dağlardan səda gəldi"

Abdulla və bacısı Pəri 1952-ci ilin Əfqanıstanının Şadbag adlı kiçik bir kəndində ataları və ögey analarıyla birlikdə yaşayırlar. Ataları Sabur davamlı iş axtarmaqda, yoxsulluq və çətin qış şərtlərilə mübarizə aparmaqdadır. Adı kimi gözəl və yaxşı xasiyyəti olan Pəri, qardaşı Abdullanın hər şeyidir.  Bacısına qardaşdan çox valideyn olan Abdulla onun uğrunda, hətta qurban getməyə hazırdır.

Onun üçün etməyəcəyi heç bir şey yoxdur. Hətta qardaşı, Pərinin kolleksiyasına əlavə etmək istədiyi ən dəyərli lələyi əldə etmək üçün yeganə ayaqqabılarından da keçməyə razıdır. Və gecələr bir tək çarpayını paylaşmaq məcburiyyətindədirlər. Pəri və Abdulla, atalarıyla Kabil çölünə tərəf yola çıxanda onları gözləyən, həyatlarını bir-birindən qoparacaq taledən xəbərsizdirlər:  Bəzən bir əli qurtarmaq üçün bir barmağından keçməlisən.

Nəsillərdən və qitələrdən keçərək bizi Kabildən başlayıb Paris, San-Fransisko və Tinosun Yunan adalarına tərəf səfərə çıxaran Xalid Hüseyni yeni romanında, həyatımız boyunca etdiyimiz seçimləri, ən yaxınlarımız tərəfindən məruz qaldığımız ümidsizlikləri, bizi təsvir edən və həyatımızı şəkilləndirən ölçüləri sonsuz müdriklik, mərhəmət hissi və həvəslə izah edib.

"Min möhtəşəm günəş"

Heratın kənarında Məryəm acıqlı və küskün anası Nana ilə birlikdə ucqar bir daxmada yaşayır. Məryəm, anası ilə varlı yerli biznesmen Cəlil arasında yaşanmış münasibətin nəticəsi olaraq dünyaya gəlib. Cəlilin qanuni ailəsi ilə üzləşməmək üçün Məryəm və anası şəhərdən kənarda yaşayırlar. Nana, Cəlilin etdiklərinə və Məryəmə qarşı yalançı münasibətinə görə ona kin bəsləyir.

Cəlil isə Məryəmı hər cümə axşamı ziyarət edir. Məryəmin on beşinci ad günündə Cəlil, söz verdiyi kimi onu şəhərə — Pinokkionu izləməyə — aparmağa gəlmir. Nananın istəklərinə baxmayaraq, Məryəm Cəlili tapmaq üçün təkbaşına Herata gedir və Cəlilin evinin qarşısında gecələyir; ona Cəlilin evdə olmadığı deyilmişdi, lakin Məryəm sonradan öyrənir ki, Cəlil həmin gecə evdə imiş.

Qəlbi qırılan Məryəm evə qayıdır və Nananın özünü asaraq intihar etdiyini görür. Məryəm qısa müddətlik Cəlilin evinə köçürülür, lakin tezliklə Kabuldan olan, özündən otuz yaş böyük dul ayaqqabı ustası Rəşidlə evləndirilir və Kabulda yaşamağa başlayır. Rəşid əvvəlcə Məryəmə qarşı nəzakətli olur, lakin Məryəmin yeddi düşüyündən sonra onun oğul dünyaya gətirə bilməməsinə görə getdikcə daha amansız və zorakı olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)