“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Redaksiyasının poçtundakı növbəti məktub Ramiz Qarayazıdan gəlib. O, yazdığı “Bir qadının manifesti” hekayəsini göndərib.
Salam, hörmətli Redaksiya.
Atropat haqqında olan "İlahi odun hamisi" hekayəsini nəşr etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm.
Sizə növbəti hekayə göndərirəm. Azərbaycanın ilk qadın prokuroru haqqında olan bu hekayə "Bir qadının manifesti adlanır.
BİR QADININ MANİFESTİ
Tərk edilmiş meşə yollarının sakitliyində ayaq səsləri və boğuq söhbətlər səsləndikcə alatoranlıq torpağı bürüyürdü. Müharibə bir çox insanı evlərini tərk edib cəbhəyə getməyə məcbur etmişdi, lakin heç də hamı çağırışa əməl etməmişdi. Bəziləri hərbi xidmətdən qaçmış, geniş ərazilərdə dolaşaraq quldurluq etməyə üstünlük vermişdi.
İnsanların ərzaq və ləvazimatlara ehtiyacı olduğu o dövrlərdə quldur dəstələri hökumət anbarlarına və qatarlara hücum edən şiddətli yırtıcılara çevrilmişdi. Qadağan olunmuş ərazilərə məharətlə soxulan quldurların ən yaxın müttəfiqi gecənin qaranlığı və sakitliyi olurdu. Onların qarətləri dəqiq və cəsarətli idi, sanki keşikçilərin hər anını və sistemin hər zəifliyini bilirdilər.
Pusquda gizlənən quldurlar qiymətli mallar və ərzaqla dolu hökumət anbarlarının cəmləşdiyi stansiyaya tamaşa edirdilər. Kölgələr kimi qaranlığın pərdəsi altından sürüşərək dövlətin planlarını məhv edir və sakinləri lazımi vəsaitsiz qoyurdular.
Soyğunlar cəmiyyətə sirayət edərək, təşviş və narahatlıq yaradırdı. İnsanlar amansız bir quldur əlinin qurbanı olmaqdan qorxaraq daimi qorxu və qeyri-müəyyənlik içində yaşayırdılar.
Mal və materiallarla yüklənmiş qatarlar dəstələr üçün xüsusilə cəlbedici hədəf idi. Bu gün də onlar qarət üçün yeni bir plan qurmuşdular. Qatar təxminən bir günə yaxın Ağstafa stansiyasında olmuş, mövcud səkkiz vaqonda daha bir vaqon qoşularaq bir həftədən bəri tədarük edilən taxıl yüklənmişdi. Bütün bu prosesi dəstə başçısı Muxtarın tapşırığı ilə qardaşı oğlu Cəfər izləmiş, qatar haqqında əldə edə bildiyi qədər məlumatları əmisinə çatdırmışdı. Taxıl çox əhəmiyyətli və qiymətli olsa da Muxtarı qatarın ikinci və üçüncü vaqonları həyəcanlandırmışdı. Cəfərin dediyinə görə ikinci vaqonda hərbi sursat, üçüncüdə isə tibbi ləvazimatlar vardı.
Dəstənin başçısı Muxtar özünün etibarlı və amansız şəriklərini ətrafına toplamışdı. Onlar qatara hücum etmək planını müzakirə etmək üçün yaxınlıqda, hündür ağacların kölgəsində toplaşmışdılar.
Kəskin cizgiləri və qətiyyətli görünüşü ilə güclü bir quruluşa malik Muxtar ətraflı təlimat verdi. O bilirdi ki, ikinci və üçüncü vaqonlarda daşınan sursat və tibbi ləvazimatlar arzuolunan qənimətdir. Bu yük onlara böyük fayda və yeraltı dünyadakı mövqelərini möhkəmləndirməyi vəd edirdi.
Gecənin qaranlığında, ulduzlar göyün qübbəsində sönük parıldayanda, quldurlar alovu tutqun üzlərə qəribə kölgələr salan odun ətrafında idilər. Dəstənin başçısı Muxtar alova baxırdı və diqqətlə planlaşdırılmış basqın haqqında fikirləşirdi.
Onların tapşırığı son dərəcə təhlükəli idi, lakin qatarda olan ağır yük onları öz dəyəri ilə şirnikləndirdi. Bu vəsvəsə biganə qalmaq üçün vazkeçilməz idi.
Saat müəyyən məqama yaxınlaşanda dəstə qaranlıq kabuslar kimi yavaş-yavaş dəmir yoluna doğru irəlilədi. Əllərində silah tutmuşdular, sanki qara poladdan döyülmüş və kölgədə gizlənmişdilər. Quldurların addımları soyuq və səssiz idi, gözləri hərislikdən yanırdı.
Onlar relslərə çıxdılar və qara qatar yavaş-yavaş onlara yaxınlaşdı. Quldurların ürəkləri güclü maşınların gurultusu ilə birlikdə döyünür, onları amansız polad qucaqlarına hopdurmağa hazırlaşırdı. Və budur, həqiqət anı gəldi.
Muxtar yoldaşlarına işarə verdi və onlar havaya bir neçə dəfə xəbərdarlıq atəşi açaraq qatarın dayanmasına səbəb oldular. Səslərin küt əks-sədası dünyaya göndərilən məşum xəbərdarlıq kimi gecə boyu əks-səda verdi.
Gözlənilməz hücumdan məəttəl qalmış mühafizəçilər son insanlıq qığılcımından məhrum olaraq qaçaqların əlinə əsir düşdülər. Üzləri qara örtülər altında gizlənən quldurlar sürətlə vaqonların içərisinə girdilər. Fənərlərin işığı yellənir, bu cinayətkar təşəbbüsü bürüyən lənət kimi vaqonların divarlarına titrək kölgələr salırdı.
Muxtar və onun əlaltıları bütövlükdə - koordinasiyalı, təmkinli, pusquda olan yırtıcılar kimi idilər. Onlar mahir çeviklik və amansızlıqla qənimətlərini tapıb ələ keçirdilər. Sursat və tibbi ləvazimatlar soyuqqanlılığına və amansızlığına görə onların mükafatları idi.
Az sonra hər şey bitmişdi. Tənhalıqda qalan qatar dərin itki hiss etdi və mühafizəçilər öz ləyaqətlərinin qalıqları üçün yalvardılar.
Qaranlıq yenidən quldurları qucaqladı, onlar gecənin içində yoxa çıxan ruhlar kimi sürətlə və səssizcə geri çəkildilər. Bununla belə, əməliyyat hələ tamamlanmamışdı və sığınacağa gedən yol hələ uzun və təhlükəli idi.
Uğurlu qatar soyğunundan sonra quldur dəstəsi geri çəkilmələrini diqqətlə planlaşdırdı. Onlar anlayırdılar ki, silahlı qüvvələrin və mühafizəçilərin diqqətini cəlb etməmək üçün bir yerdə çox qala bilməyəcəklər. Muxtar vacib bir qərar verdi - geri çəkilmə marşrutunu dəyişdirmək və gizliliklərini qoruya biləcəkləri daha az tanınan yolları seçmək.
Quldurlar meşə kollarının və dağ dərələrinin arasından şimşək kimi irəliləyərkən qaranlıq səma onların yeganə müttəfiqi idi. Onlar aşkarlanma riskini minimuma endirmək üçün yollardan və yaşayış məskənlərindən uzaq yollarla xeyli məsafə qət etdilər. Bütün dəstə ayıq idi, qarşılarına çıxa biləcək hər hansı sürprizlərə və maneələrə hazır idilər.
Zaman sonsuz və qiymətli görünürdü və hamı daha sürətli hərəkət etməli olduqlarını başa düşürdü. Dəstə uzun müddət bir yerdə qalmayaraq bir neçə sığınacaq dəyişdirdi. Qət etdikləri hər kilometrdə qənimətləri daha təhlükəsiz və gözlərində daha parlaq görünürdü.
Lakin gecənin qaranlığında kölgə kimi sürünərək əllərinə keçən fürsəti dəyərləndirmək istəyən sadəcə quldurlar deyildi. Bütün uşaqlığı və yeniyetməliyini bu dağ və çöl cığırlarında keçirmiş, bu səbəbdən də hər döngənin haraya aparacağını həmin an anlayan təqibçi, quldurları qarabaqara izləyirdi. Qatar maşinistinin köməkçisi olan Məmməd qatara hücum anında birinci vaqona kömür gətirmək üçün getmişdi. Qarət anında səssizliyini qorumuş, kömür ehtiyatının quldurlar üçün maraqsız olacağını anlamışdı. Daha sonra isə soyğunçuları izləməyə qərar vermişdi. Məmmədin on səkkiz yaşı vardı və iki ildən bəri Ağstafa stansiyasında işləyirdi. İlk gündən bacarığı və qabiliyyəti ilə seçilmiş, az bir müddət fəhlə işlədikdən sonra maşinist köməkçisi təyin edilmişdi. Bu müddət ərzində bir neçə dəfə müharibəyə getmək üçün müraciət etmiş, lakin ölkədə maşinistlərə olan ehtiyac üzündən bronda saxlanılmışdı. Vətənin dar günündə daha çox xeyirli olmaq üçün iki növbə işləmiş, indi isə əlinə əvəzsiz bir fürsət keçmişdi.
Nəhayət, səhərə yaxın dəstə sığınacağına çatdı. Bu Haçadağın ətəyində sıx ağaclıqlar arasındakı bir mağara idi. Qənimətləri yerbəyer etdikdən sonra quldurlar gecənin yorğunluğunu çıxarmaq üçün dincəlməyə çəkildilər.
***
Tonqalın başında papirosunu eşən Müxtar, qara-qara düşünürdü. Gecənin qaranlığına baxan gözləri dərin həsrət və şübhə ilə dolu idi. Ruhunu əzən suallara cavab tapmağa çalışırmış kimi fikirləşdi. "Biz nə edirik? Bu vəziyyətə necə düşdük? Həmişə belə deyildik axı... Əvvəllər arzularımız, ümidlərimiz var idi... Bizi gözləyən ailələr..."
Muxtarın səsi titrədi, sözləri gecənin sükutunda söndü. Məmməd nəfəsini kəsərək qulaq asırdı. Bu, Muxtarın sanki qəddar quldur olmaqdan əl çəkdiyi və öz səhvlərindən əziyyət çəkərək yenidən sıradan bir insana çevrildiyi zaman, səmimi düşüncələr anı idi. Muxtarı və onun əlaltılarını nə gözləyir? Onlar taleyə və ədalətə qarşı bu ölümcül oyunda qaçıb sağ qalmağı bacaracaqlarmı? Muxtarı və onun dəstə üzvlərini bürüyən daxili münaqişə onların keçmişi ilə bu günü arasında əsl mübarizəyə çevrilmişdi. Adi arzuları və ümidləri olan adi insanlar olduqları dövrləri xatırlayırlar. Günah və tərəddüd hissi onların hər biri üçün ağır bir yükə çevrildi. Həyat yoldaşı və ata olan Muxtar indi hiss edir ki, onun seçimləri və hərəkətləri təkcə onu deyil, ailəsini də təhdid edir.
Dəstənin bəzi üzvləri də öz emosiyalarına qapılmışdılar. Başa düşürdülər ki, törətdikləri cinayətlər cəmiyyətlərinin yaralarını, qorxularını dərinləşdirir. Lakin onlar bu təhlükəli vəziyyətdə ilişib qalıblar və bu, onlara sağ qalmağın yeganə yolu kimi görünürdü.
Onlar təqiblərdən gizlənməyə davam etdikcə daxili qarşıdurma hər gün şiddətlənir, ümidsizlik və çıxılmazlıq insanlığını bərpa etmək və daha yaxşı olmaq arzusu ilə toqquşur.
Bu, Məmməd üçün dönüş nöqtəsi oldu. O, müharibənin amansız reallığı ilə üzləşən quldurların insan tərəfini görürdü. Məmməd başa düşürdü ki, onların hər birinin daxilində həyatlarını dəyişmək, yaxşılaşmaq istəyi var, amma güclü xarici şərait, vərdişlər onları çaşdırır. Məmməd, bu insanlara həyatda başqa bir yol tapmağa kömək etmək üçün ədalət və islah təklifini çatdırmaq şansının olduğunu başa düşdü.
Dağların kölgəsində gizlənən maşinist köməkçisi anladı ki, onun rolu təkcə mühüm məlumat mənbəyinə deyil, həm də Muxtarın və onun dəstəsinin əsl motivlərini, insani zəif cəhətlərini açan göz və qulağa çevrilib. İndi onların həqiqi dəyərlərdən o qədər də uzaq olmadıqlarını görən Məmməd, geri qayıdaraq bu insanların doğru yola qayıtmalarını təmin edəcək şəxslərlə bildiklərini paylaşmağa hazır idi.
***
Qafqaz dağlarının zirvələri əsrarəngiz bir dumanla bürünmüşdü, sanki təbiət öz dövrünün ən görkəmli qadınlarından birini - Qaytanı ağuşunda saxlayırdı. Boyu balaca, lakin əyilməz mətanəti ilə onu əhatə edən sakitlikdə odlu qasırğa kimi idi.
1909-cu ildə çətin bir zamanda anadan olan Qaytan dağlarla taclanmış və qədim adət-ənənələrin ruhuna qərq olmuş diyarda böyüyüb. Qafqazın biliyini və müdrikliyini mənimsəmiş o, gündəlik həyatın buxovlarından çıxmağa və yeni zirvələr fəth etməyə çalışırdı.
Savadlı və arif olan Qaytan seminariyanı bitirərək polis işçiləri üçün müəllim oldu. Onun iti zehni, yalan və hiylələri görmə qabiliyyəti onu ədalət və hikmət axtaran bir çox insan üçün dəyərli məsləhətçi etdi.
Stalin repressiyalarının qara buludları arasında, ölkə dəhşətli itkilərdən, həyata biganəlikdən titrədiyi vaxt tale Qaytanı böyük bir ədalət vəzifəsinə - prokurorluğa apardı. Onun təyinatı sadəcə bir təsadüf deyildi. Bu təyinat ədalət və asayiş uğrunda mübarizənin simvoluna çevrildi.
Qaytan zülmət qarşısında dayanıb işıq yaratmaqdan qorxmayan cəsur bir ruh idi. Onun kiçik boyu ədalətin əyilməz gücü ilə qarışmışdı, bu da onu insanlar tərəfindən hörmət və qorxuya salırdı. O, inandığı prinsiplər naminə sona qədər getməyə hazır olan görkəmli şəxsiyyət nümunəsi idi.
Yaşadığı parlaq anlar onun qəlbində xalqına xeyirli olmaq və cəmiyyətə fayda vermək ehtirası aşıladı. O, ağır məsuliyyət yükünü öz üzərinə götürdü, istər müharibə düşmənlərinə, istərsə də öz həmvətənlərindən oğurluq edən cinayətkarlara qarşı ədaləti müdafiə etməyə hazır idi.
Qətiyyəti və ədaləti onu Sovet Azərbaycanının genişliyində tanış bir ad halına gətirdi - qadın prokuror Qaytan haqqında əfsanə belə başladı. Onun adı sülh və asayiş, hüquq və maraqların güzəştsiz müdafiəsi demək idi və heç kim bu görkəmli qadını hansı taleyin gözlədiyini təxmin edə bilməzdi.
Müharibənin başlaması və işçi qüvvəsinin az qala tamamının cəbhəyə yollanması böyük məhrumiyyətlər yaratmışdı. Bu azmış kimi son zamanlar mütəşəkkil dəstə tərəfindən edilməsi heç bir şübhə belə yaratmayan qarətlər də intensiv xarakter almışdı. Bu vəziyyət Qaytanı sadəcə bir prokuror kimi deyil, bir vətəndaş və bir qadın kimi də bərk narahat edirdi. Ona görə də qatarın qarətində yoxa çıxan və indiyədək axtarışları davam edən maşinist köməkçisi Məmmədin gəldiyi və onunla görüşmək istədiyi bildiriləndə bütün işlərini təxirə salmışdı. Baş verənlər haqqında Məmmədin danışdıqlarını diqqətlə dinləmiş, bəzi suallar vermiş, sonra bir daha hər şeyi təkrar etməsini istəmişdi. Bu qaydada Məmmədi üç dəfə danışdırmış, bəzi qeydlərini götürmüşdü. Muxtar başda olmaqla bir çox dəstə üzvlərinin daxili qarşıdurması ilə bağlı şübhələrini xüsusi vurğulayan Məmməd, onların bəzilərini hələ əvvəldən tanıdığını və islahın mümkünlüyü ehtimalını da dilinə gətirmişdi.
Məmmədlə söhbətdən sonra ondan xəbər gözləməsini tapşıran Qaytan, rayon komitəsinin birinci katibi Mehdixan Vəkilov ilə görüşməyə getdi. Son əldə etdikləri məlumatları bölüşən Qaytan Muxtar və onun dəstəsi ilə bu axşam görüşmək istədiyini dilə gətirdi. Bu məsələdə ləngimək olmazdı, çünki dəstə hər an sığınacaq yerini dəyişə bilərdi. Meydixan Vəkilov Qaytanın planını dəstələmək istəmirdi. Düşünürdü ki, sığınacaq yerinə kifayət qədər çox sayda milis nəfəri ilə getmək lazımdır və bu dəstə üzvlərini təslim olmağa vadar edə bilər. Qaytan Mehtixanı ədalət və inam yaranması ehtimalına görə quldurlarla görüşmək üçün tək getməsinə imkan verməyə inandıra bildi. O, bunu sülh və münaqişənin lüzumsuz gərginlik və ya mümkün zorakılıq olmadan həllinə nail olmaq şansı kimi gördüyünü bildirdi. Qaytan Mehtihana izah etdi ki, onun məqsədi təkcə quldurlarla görüşmək deyil, həm də onları sülh yolu ilə qərar verməyə inandırmaqdır. O, böyük bir qrupun mövcudluğunun münaqişənin həlli şansını məhv edə biləcəyindən narahat olduğunu vurğuladı. Mehdixan Vəkilov Qaytanın bacarıq və təcrübəsinə bələd ili və etibar edirdi, bu səbəbdən onunla razılaşmaqdan başqa çarəsi qalmadı.
***
Alatoranlıq sirli bir sima alaraq yer üzünü bürüyürdü. Hava meşənin dərinliklərindən hər yarpağa, hər kol və hər kölgəyə axıb gedən gərginliklə doymuşdu, hətta ən dinc ağacların arasında belə sarsıntılar yayırdı. Həmin axşam təbiət sanki qarşıdan gələn görüşün ab-havasını əks etdirən hansısa gizli sirri daşıyırdı. İşıq və qaranlığın vəhdəti olan alatoranlıq, təkcə o saat toplaşanların deyil, həm də inanılmaz gərginlik və intizara qərq olmuş bir bölgənin taleyini həll edəcəyini vəd edən görüşün qapısını açmışdı.
Qaytan bilirdi ki, Muxtarla onun dəstəsinin görüşü xüsusi və diqqətli yanaşma tələb edir. Qaytan sadiq köməkçisi Məmmədin müşayiəti ilə gizli şəkildə Muxtarın sığınacağına yaxınlaşdı. Muxtar və onun quldurları hərəkətlərinin müşahidə olunduğundan xəbərsiz idilər.
Yumruğunu möhkəm sıxan Qaytan, anın gəldiyini hiss etdi. O, ağacların arxasından çıxdı, amma təhlükəsiz məsafədə qaldı.
“Muxtar” deyə gecənin sükutunu deşən səslə onu çağırdı. Gözləri qətiyyətlə, həm də anlayışla dolu idi: "Mən sizinlə danışmaq istəyirəm. Sizə təklifim var".
Muxtar və dəstə üzvləri təəccüblə ayağa qalxıb bir-birlərinə nəzər saldılar. Onlar Qaytanı tanıdılar və bilirdilər ki, o sıradan biri deyil. Qaytan, onların taleyini dəyişə biləcək insan idi.
"Nə lazımdır?" – deyə Muxtar silahının sapından möhkəm yapışaraq soruşdu.
"Mən səni tanıyıram Muxtar! Eyni sənin də məni tanıdığın kimi." dedi Qaytan. "Bilirəm ki, siz hər zaman indiki kimi deyildiniz. Ailəniz və el-oba qarşısında arzularınız, ümidləriniz və öhdəlikləriniz var idi. Mən sizə taleyinizi dəyişdirmək, günahlarınızı yumaq və xalqınıza kömək etmək şansı təklif etmək istəyirəm."
Muxtar və quldurları səssizcə Qaytana baxdılar. Onların ürəkləri döyünür, ruhlarında əbədi mübarizə alovlanırdı. Amma həmin an sanki hər birinin içində bir qığılcım oyandı və onlar daha yaxşı olmaq, həyatlarını dəyişmək şanslarının olduğunu anladılar.
Beləliklə, onların taleyində dönüş nöqtəsi olan görüş başladı. Az sonra tonqal ətrafında sıx cərgə ilə bir dairə yaradan dəstə üzvlərinin müşayətində Qaytan ilə Muxtar arasında söhbət başladı:
- Qaytan xanım, siz başa düşmürsünüz ki, biz hansı şəraitdə yaşamağa məcburuq. Müharibə bizi heç nəsiz qoyub.
- Başa düşürəm, Muxtar, amma bu, sənin hərəkətinə haqq qazandırmır. Qarət çətin anlardan yeganə çıxış yolu deyil.
- İnsan hər şeyi itirəndə çox şeyə hazır olur. Biz sadəcə sağ qalmağa çalışırıq.
- Müharibənin gətirdiyi çətinlikləri hər kəs yaşayır. Çoxları hər şeyini itirib, amma yenə də cinayət yoluna üz tutmayıb.
- Bizə özümüzü və ailəmizi təmin etmək lazım idi. İnsanlığı unutmağa bizi məcbur etdilər.
- Amma sizin hərəkətləriniz başqalarına acı və iztirab verir. Ehtiyacınız nə olursa olsun, bu sizə zorakılıq və qarət haqqı vermir.
- Bizi məcbur etdilər. Hər şeyi itirməyin nə olduğunu başa düşmürsən.
- Başa düşürəm, amma deməliyəm ki, sizin hərəkətləriniz hər kəs üçün, ən birinci də sizin ailələriniz üçün ağır nəticə verir və verməyə davam edəcək. Dövlətin başı indi müharibəyə qarışıb, amma bu əbədi davam etməyəcək. Dövlətin diqqətinin sizə yönəldiyi vaxt nə olacağını bilirsən? Kimlərdən başlayacağını təxmin edirsən? Bu məsuliyyətin altına girməyə hazırsınız? – deyə Qaytan dediklərinin necə bir təəssürat yaratdığını görmək üçün dəstə üzvlərinə baxdı.
Hər kəs çox narahat və düşüncəli idi. Onların zaman-zaman düşündüyü, lakin dillərinə gətirməkdən belə çəkindiyi fikirlər Qaytanın dilindən səslənmiş, qulaqlarından girərək qəlblərini bulandırmış, ağıllarını başlarından almışdı. Bununla birlikdə içlərində yaranan qorxu gözlərində əks edilirdi. Bunu hiss edən Qaytan daha yumşaq səslə davam etdi:
- Muxtar, mən bilirəm ki, keçmişi dəyişmək olmaz, amma gələcək hələ yaradılmalıdır. İslah və xilas yolunu seçməyin vaxtıdır.
- Geri qayıtmaq artıq gecdir, biz çıxa bilməyəcəyimiz qədər batmışıq. Etdiyimiz əməlləri unutmaq və ya unutdurmaq mümkün deyil.
- Könüllü olaraq müharibədə iştirak etməklə başlaya bilərsiniz. Bu, dəyişiklik üçün ilk addım olacaq. Siz həm günahlarınızı yuya biləcəksiniz, həm də bizim bölgədə banditizmin dəftəri bağlanacaq. Ona görə də sizə bu fürsəti təklif edirəm. Siz yenidən doğru yola düzələ və ölkəmiz üçün lazım olanı həyata keçirməyə, dinc gələcək yaratmağa kömək edə bilərsiniz. Dövlət bunu unutmaz.
- Əmin deyiləm...
- İndi razılaşmağa ehtiyac yoxdur. Mən sizə düşünmək üçün vaxt verirəm. Ancaq unutmayın ki, bu seçim hər şeyi dəyişəcək. Özünüzə və dəstənizə, əsəs da ailələrinizə yeni bir həyat şansı verin.
Son sözlər havada səslənəndə bitmə anı dərhal sükutla əvəzlənən gərginliklə doldu. Qaytanla Muxtar bir-birinə baxır, sanki bu görüşdən ötürülən hər bir sözə, hər bir duyğuya qiymət verirdilər. Muxtarın baxışları qeyri-müəyyənliyi ifadə etməklə yanaşı, həm də düşüncəli olduğunu bildirirdi. Onları əhatə edən dəstə üzvləri də daxili ziddiyyət və şübhə içərisində idilər. Qaytan isə sifətində qətiyyətli ifadə saxlayır, niyyətini və əzmkarlığını vurğulayırdı.
Sözlərin susduğu bu anda qərar vermənin ağırlığı hiss olunurdu. Hər iki tərəf dərk edirdi ki, bu məqam təkcə onların taleyini deyil, həm də bölgənin həyatını dəyişə bilər. Qarışıq hisslər və intizarla dolu inanılmaz sükutla sanki təbiət özü nəfəsini saxlayır, gələcəyi müəyyən edəcək qərarı gözləyirmiş kimi abu-hava yaradırdı.
- 3 gün sonra Ağstafa stansiyasından cəbhəyə əsgər yola salınacaq. Sizi orada gözləyəcəm – deyən Qaytan Məmmədə getmək üçn işarə etdi.
***
Bu əlamətdar gündə - döyüşə getmək qərarına gələn quldurların könüllü qeydiyyata alındığı gün görkəmli Azərbaycan şairi Səməd Vurğun Ağstafa rayonuna gəldi. Ürəyində islah yoluna qərar verən bu mərd insanları ruhlandıracağına, qarşıda duran çətin yolda onlara güc və inam bəxş edəcəyinə ümid edirdi.
Gələn kimi Səməd böyük qardaşı Mehdixanla görüşdü və qardaşlar bu çətin günlərdə bir-birləri ilə görüşmək imkanından çox razı qalmışdılar. Birlikdə xeyli söhbət etdilər, həyatı və keçmiş illəri xatırladılar. Səməd Mehdihanın işinə, əzminə, göstərdiyi səylərə heyran idi.
Tezliklə onlar günün mühüm hadisəsini - ərazidə istirahət parkının yaradılmasını müzakirə etdilər. İdeya sırf bir təsadüf kimi yarandı, lakin hər ikisini ruhlandırdı. Səməd uzaq uşaqlıq illərində ailə bağında birlikdə ağac əkdiklərini xatırladı və bu, onlara sevinc, eyni zamanda vacib və gözəl bir şey yaratmaqda iştirak hissi verdi.
- Bəlkə hər bir könüllüyə cəbhəyə getməzdən əvvəl ağac əkməyi təklif edək - deyə Səməd həyəcanla təklif etdi.
Mehdixan bu fikrin əhəmiyyətini anlayaraq gülümsədi. "Bəli, bu gözəl ideyadır! Hər bir könüllü ağac əkəcək və müharibə bitəndə bizim istirahət üçün gözəl parkımız olacaq. Bu, ümid, həm də yurdumuzun dirçəliş simvolu olacaq", - deyə Mehdixan bildirdi. Onun səsi inamlı və ilhamlı səslənirdi.
Rayon vağzalında keçirilən mərasimdə bu ideya könüllülərə təklif edildi. Könüllülərin əksəriyyəti bu fikri dəstəklədilər və ağacların əkilməsində iştirak etdilər. Onlar başa düşürdülər ki, hər bir əkilən ağac onların dinc niyyətini simvolizə edəcək və bu əməllə keçmişin qaranlığından çıxaraq sabaha ümidlə baxmağa imkan verəcək.
Beləliklə, ədalət və humanizmin keşiyində dayanan Qaytan, Mehdixan və Səmədlə birlikdə çox əhəmiyyətli bir hadisəyə səbəb oldular – qanunsuz əməllərindən tövbə edən hər bir kəs təyin edilən yerdə öz ağacını əkdi, bu, hər kəs üçün birlik və ümidin təcəssümü idi və çox gözəl bir ab-hava yaratmışdı.
Ağaclar əkildikdən sonra Qaytan, Mehdixan və Səməd bu gözəl mənzərəyə qürurla baxırdılar. Onlar bilirdilər ki, bu ağaclar təkcə quldurların müharibə çağırışını qəbul etmələrinə deyil, həm də ərazidə sülh və firavanlıq arzularına dəlalət edəcək.
Beləliklə, Qaytanın sarsılmaz əzm və iradəsi, Mehdixanın dəstəyi və inamı, Səmədin isə ideyası bütün bölgə üçün canlı ümid və dirçəliş simvoluna çevrildi. Könüllülərin yaratdığı istirahət parkı müharibənin ağır dövrlərindən sonra sakinlərin rahatlıq və ilham aldıqları məkana çevrildi. Qaytanın və quldurların bu hekayəsi əfsanəyə çevrildi, nəsildən-nəslə keçdi və həmişə xatırlatma rolunu oynadı ki, hətta ən çətin anlarda belə ümid üçün yer ola bilər.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.02.2026)
