Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sözün sahibi olmaq ideyası ədəbiyyat üçün nisbətən yenidir. Ədəbiyyat tarixinin böyük bir hissəsində söz dolaşımda idi: danışılırdı, dəyişirdi, başqasının səsinə qarışırdı. Müəlliflik anlayışı gücləndikcə söz də sərhədlərə salındı. Artıq mətn təkcə deyilən yox, qorunan bir şeyə çevrildi.

Müəllif hüququ ilk baxışda yazıçını müdafiə edir. Onun əməyini tanıyır, sözünün dəyərini qoruyur. Bu, şübhəsiz ki, vacibdir. Amma sözün sahibə bağlanması ilə birlikdə maraqlı bir gərginlik də yaranır: yazıçı artıq təkcə yaradan yox, həm də nəzarət edəndir. Söz azad olmaqdan çıxıb məsuliyyət daşımağa başlayır.

Bu nöqtədə sual ortaya çıxır: söz qorunanda güclənir, yoxsa ehtiyatlı olur? Bəzi yazıçılar üçün müəllif hüququ rahatlıq yaradır. Onlar bilirlər ki, yazdıqları sahibsiz qalmayacaq. Amma bəziləri üçün bu, görünməz bir əyləcdır. Çünki artıq hər cümlə yalnız estetik yox, hüquqi yük də daşıyır.

Ən maraqlısı odur ki, oxucu söz sahibkarlığını hiss etmir, amma nəticəsini yaşayır. Söz paylaşılmır, sitatlar qorxuyla istifadə olunur, mətnlər qapalı dövrə düşür. Halbuki ədəbiyyat tarixində bir çox güclü mətnlər məhz başqa mətnlərlə danışaraq formalaşıb. Sözlər bir-birinə toxunub, dəyişib, genişlənib.

Burada problem müəllif hüququnun özündə yox, ona münasibətdədir. Söz mülkə çevriləndə, yaradıcılıq bazar məntiqinə yaxınlaşır. “Mənim sözüm” anlayışı güclənir, amma “bizim dilimiz” arxa plana keçir. Bu isə xüsusən ədəbiyyat üçün risklidir. Çünki ədəbiyyat fərdi səsdən doğsa da, kollektiv yaddaşda yaşayır.

Bununla belə, tam sahibsiz söz də mümkün deyil. Yazıçı görünməz olanda, zəhmət də görünməz olur. Burada incə bir tarazlıq lazımdır: söz qorunmalı, amma kilidlənməməlidir. Sahibi olmalı, amma nəfəs almağa davam etməlidir.

Bəlkə də çıxış yolu sözü mülk kimi yox, əmanət kimi görməkdir. Yazıçı sözə sahib olmur, onu bir müddət saxlayır, sonra dilə qaytarır. Çünki sözün əsl sahibi zamanın özüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)