Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Cümlə yalnız sözlərdən ibarət deyil. Onun bir də nəfəsi var. Bu nəfəs çox vaxt vergül, nöqtə, tire kimi işarələrdə gizlənir. Rəsmi qrammatika durğu işarələrini qayda kimi təqdim edir, amma ədəbi mətn üçün onlar daha çox ritm vasitəsidir.

Yaxşı yazılmış cümlə oxucunu məcbur etmir, yönləndirir. Harada dayanacağını, harada sürətlənəcəyini işarələrlə pıçıldayır. Vergül bəzən sadəcə pauza deyil, tərəddüddür. Tire ani fikir dəyişikliyidir. Nöqtə isə hər zaman son demək deyil bəzən susmaqdır.

Müasir mətnlərdə durğu işarələrinə münasibət dəyişib. Bəzi yazıçılar onları minimuma endirir, bəziləri isə bilərəkdən pozur. Bu, qaydanı bilməməkdən yox, qaydanın məhdudluğunu hiss etməkdən doğur. Çünki hiss hər zaman qrammatikanın icazə verdiyi yerdə dayanmaq istəmir.

Cümlənin ritmi yazıçının daxili ritmi ilə bağlıdır. Tələsən adam uzun nöqtələrdən qorxur. Şübhə edən yazıçı vergülləri artırır. Özünə əmin səs isə nöqtəni tez qoyur. Buna görə də mətn oxunanda müəllifin psixoloji vəziyyəti də hiss olunur.

Durğu işarələri həm də oxucu ilə razılaşmadır. Yazıçı deyir: “burada dayan”, “burada davam et”, “burada nəfəsini dər”. Bu razılaşma pozulanda mətn ya çox mexaniki olur, ya da anlaşılmaz. Ritm itəndə fikir də dağılır.

Bəzən bir cümlənin gücü onun harada bitməsində deyil, harada bitməməsindədir. Açıq qalan cümlə oxucunu mətndə saxlayır. Səssiz pauza söz qədər danışır. Buna görə durğu işarələri yazının texniki detalı yox, estetik seçimidir.

Ədəbiyyatda qayda pozula bilər, amma ritm pozularsa, mətn dayanır. Qrammatika səhv bağışlaya bilər, amma nəfəs kəsiləndə oxucu geri dönür.

Cümlə yazılmır, deyilir. Yazıçı onu kağıza yox, əvvəlcə nəfəsinə köçürür. Durğu işarələri isə bu nəfəsin izidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)