Seyid Aynur, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

I.İnsan həyatının faciələrindən doğan şeir.

     Ədəbiyyat yaratmaq arzusu yaradanla söhbətləşmək, keçmişə səyahət, gələcəyə baş vura bilməkdir. Arxada qoyub getdiyin hər nə, hər kim varsa hamısı ilə üzləşməkdir.  Canlı, cansız, həqiqi və ya uydurma olan hər şey, hislər, qoxu, hadisə müəllifi ilhamlandırır, daha çox yazmağa sövq edir. Bəlkə də kənardan oxucu üçün sadə, asan görünən vur-tut üç və ya dörd misradan ibarət qısa şeir və ya hayku əslində böyük ağrıdan, insan həyatının faciələrindən doğur. Yazı prosesi keçmişin hislərini müəllifə hər dəfə sanki təzə dərdmiş kimi təkrar xatırladır. Üstü qapanmaq istəyən yaranı qaşıyıb yenidən təzələyir. Şeir, proza fərq etməz bədii mətn hesab oluna bilən hər nə varsa, hamısı insan ruhunu kəsən, deşən sualların,müəllifin iç dünyasında apardığı savaşların məhsuludur.

          Bu yol özündən əvvəlkiləri inkar edə-edə bir az da ona bənzəmək, hər kəsi təkzib edərək ilahi başlanğıc olan o kosmik qüvvəyə tərəf yürüməkdir. Yaxşı şeir, möhtəşəm bir proza qəfil yaranır, ildırım sürəti ilə yerə enir, masadakı kağızı, əldəki qələmi alışdırıb yandırır. Məqsəd duyğuların təzahürüdür. Müəllif ibadətgah qarşısına gətirilmiş bir növ qurbandır.

 Bəzi əsərlər ədəbiyyatda mövcud olan bütün "izim"lərin fövqündə dayanır. Göyün qübbəsindən üzü aşağı baxan ədəbi nəsnə bəni adəmlərin içərisində axtarıb müəllifini özü tapır.

I. Ədəbi Cərəyan Nədir? Tarixi Zərurət və Estetik Meyar

Ədəbiyyat sadəcə sözlərin düzümü deyil, ruhun zamana və məkana verdiyi reaksiyadır. Bu reaksiyalar müəyyən tarixi mərhələlərdə oxşar dünyagörüşünə sahib yazarları bir araya gətirərək ədəbi cərəyanları formalaşdırır. Ədəbi cərəyan — müəyyən bir dövrdə yazıb-yaradan sənətkarların əsərlərinə xas olan ideya, məzmun, üslub və bədii-estetik prinsiplərin məcmusudur. Cərəyanlar ədəbiyyatı xaotik yazı prosesindən çıxarıb ona bir konsepsiya, bir hədəf və ölçü qazandırır.

Tarix boyu hər bir cərəyan özündən əvvəlkinin inkarı və ya təkmilləşmiş forması kimi doğulub:

-Romantizm: Dünyanın quru reallığından qaçıb xəyallara, daxili azadlığa və təbiətə sığınan insanın harayı idi.

-Realizm: Həyatı olduğu kimi, bütün çılpaqlığı və sosial problemləri ilə masaya yatırdı.

-Modernizm: Ənənəvi formaları qıraraq insanın daxili aləminin parçalanmış mənzərəsini, "şüur axını"nı ədəbiyyata gətirdi.

-Postmodernizm: XX əsrin sonlarından etibarən hakim olan bu cərəyan isə hər şeyi ironiyaya çevirdi, mütləq həqiqəti inkar etdi və mətni bir oyun meydançasına çevirdi.

Lakin hər bir cərəyanın bir ömrü var. Postmodernizmin gətirdiyi "lağlağı münasibət" və mənəvi təməllərə qarşı inamsızlıq artıq çağdaş insanın ruhunu doyura bilmir. İnsanlıq indi mətni sökmək deyil, ruhunu yenidən qurmaq ehtiyacı hiss edir.

II. Azərbaycanın Ədəbi Axtarışları: Qruplardan Konsepsiyaya Doğru

Azərbaycan ədəbi mühiti 1990-2000-ci illərdə böyük bir axtarış dövrü keçdi. “Eqo Yaradıcılıq Ordeni”, “Baca”, “Nəfəs” kimi ədəbi qruplar avanqard poeziya axtarışları ilə yadda qaldı. Onlar poeziyanın sərhədlərini genişləndirməyə çalışsalar da, bir çox nümayəndələri sonradan postmodernizmin xaotik sularında itdilər.

"Azad Yazarlar Ocağı", "Gənc Ədiblər Məktəbi" kimi birliklər isə yeni imzaların tanınmasında mühüm xidmət göstərdilər. Lakin təəssüf hissi ilə qeyd etməliyik ki, bu birliklər çox vaxt estetik meyarlar ətrafında deyil, ideya və ya sosial mənfəət uğrunda bir araya gəldilər. Onlar bir "konsepsiya" ortaya qoya bilmədilər. Dost məclislərində aparılan söhbətlər nə qədər səmimi olsa da, ədəbi estetik hərəkata çevrilmək üçün kifayət etmədi. Çünki əsl ədəbi cərəyan fərdi ağrını kosmik idrakla birləşdirən bir manifest tələb edir.

III. "Ən Yeni" Ədəbi Cərəyan: Estetik Meyar və Yeni İnsan Modeli

Budur, zamanın tələbi ilə postmodernizmin yorucu ironiyasını əvəzləyən "Ən Yeni" ədəbi cərəyanı səhnəyə çıxır. Bu cərəyan sadəcə bir yazı tərzi deyil, bir varlıq fəlsəfəsidir. Onun digər cərəyanlardan fərqi və estetik prinsipləri aşağıdakı sütunlar üzərində dayanır:

1. Formanın Qəliblərdən Azad Olması

"Ən Yeni" cərəyanın fəlsəfəsinə görə, yaxşı şeir mütləq konkret janrın (qoşma, qəzəl və ya sərbəst) içində boğulmamalıdır. Forma şeir üçün zindan yox, ruhun axdığı bir məcra olmalıdır. Üç-dörd misradan ibarət bir hayku, əgər müəllifin iç dünyasındakı böyük bir savaşı əks etdirə bilirsə, o, möhtəşəm bir proza qədər ağır və dəyərlidir.

2. Dilin Arınması və Milli Kimlik

Bu cərəyan doğma ana dilimizin saflığını qorumağı birinci vəzifə hesab edir. Qonşu dillərdən gələn, süni şəkildə mətnə daxil edilən alınma söz və ifadələr ədəbi mətnin bədii gücünü azaldır. "Ən Yeni" ədəbiyyat xalqın başa düşəcəyi, lakin bədii dərinliyini itirməyən sadə, duru və zəngin bir Azərbaycan dilini təbliğ edir.

3. Gender Bərabərliyi və İnsan Hüquqları

Ədəbi mətnlərdə qadın-kişi bərabərliyinin qorunması "Ən Yeni" cərəyanın sosial-estetik hədəfidir. Qadın artıq sadəcə "ilham pərisi" və ya "məzlum obraz" deyil, cəmiyyətin və ədəbiyyatın bərabərhüquqlu, güclü fərdi kimi tərənnüm olunur.

4. Realizmin Fövqündəki Real İnsan

Bu cərəyan fantastikaya meyil etmir. Məkan və qəhrəmanlar tamamilə realdır. Lakin burada bir dönüş nöqtəsi var: qismət, bəxt və ya qədərdən şikayət edən "küsən insan" tipi artıq yox olur. Onun yerinə yazdığı hər misranı bir duaya, bir ayinə çevirən, öz reallığını özü yaradan "Fövqəl İnsan" gəlir. Bu insan mikroskopik canlılardan tutmuş kosmik sistemin ritminə qədər hər yerdə həyat eşqi tapan, iradəsi ilə taleyinə qalib gələn insandır.

IV. Nəticə: Postmodernizmdən Kosmik Ritmi Tutmağa Doğru

Yazı prosesi müəllif üçün üstü qapanmaq istəyən yaranı yenidən təzələməkdir. Bu, həm də keçmişlə üzləşmək, gələcəyə baş vurmaqdır. Müəllif ibadətgah qarşısına gətirilmiş bir qurbandır və "Ən Yeni" cərəyan sənətkarı bu qurbanlıqdan çıxarıb yaradıcı gücün mərkəzinə qoyur.

Postmodernizmin hər şeyi ironiyaya çevirən, mənəvi boşluq yaradan dövrü bitmişdir. Mətnin sökülüb yenidən yığılması kimi yorucu oyunlar yerini qlobal və kosmik sistemin ritminə tabe olan daha dərrakəli bir ədəbiyyata verir. "Ən Yeni" ədəbi cərəyan ədəbiyyatın gücü ilə hər bir fərdin öz reallığını yaratmasına imkan verir. Bu, estetik meyarların mənfəət üzərində qələbəsidir. Bu, ədəbiyyatın ilahi başlanğıca — kosmik qüvvəyə doğru yürüşüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)