Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Yazıçının kölgə əsərləri: hər böyük yazıçının siyirmədə qalan, heç vaxt bitirmədiyi roman var. Bəs bu əsərlər onun əsl siması haqqında nə deyir?
Hər böyük yazıçının masasının siyirməsində bir sirr yatır. Bitməmiş əlyazmalar, yarımçıq romanlar, tərk edilmiş süjetlər. Bir müəllif ölümündən əvvəl əlyazmalarını yandırmağı vəsiyyət edir, digəri yazdıqlarını arxivdən çıxarmaq istəmir. Bu yandırılmış, silinmiş, rədd edilmiş əsərlər yazıçının nəşr olunmuş kitablarından daha çox şey danışır onun daxili müharibəsi haqqında. Çünki bitirdiyin əsər sənin gücünü göstərir, bitirmədiyin isə qorxunu, şübhəni, ən dərin həqiqətini.
Yazıçı nəşr etdiyi əsərdə ictimai maskasını taxır. Redaktor keçir, nəşriyyat süzgəcindən ötür, oxucu münasibəti gözləyir. Amma siyirmədə qalan roman heç kimin baxışı altında deyil. Orada yazıçı çılpaqdır. Orada o, özünə belə etiraf etməkdən çəkindiyi fikirləri yazır. Tərk edilmiş roman çox vaxt yazıçının cəsarət edə bilmədiyi təhlükəli məkana gedişdir.
Əsərində qadağan mövzular, qeyri-ənənəvi fikirlər ola bilər və yazıçı bilir ki, bu ictimai imicinə zərbə vura bilər. Ona görə yazmır, amma yazdığı əlyazma ömrü boyu siyirmədə qalır.
Bitməmiş əsərlər qorxunun salnaməsidir. Yazıçının nədən qaçdığını göstərir. Bir roman bitməyib, çünki müəllif avtomobil qəzasında həlak olub, əlyazma çantasında tapılıb. Oxuyanda hiss edirsən ki, bu onun ən şəxsi, ən az süzülmüş səsidir. Uşaqlıq, yoxsulluq, ana, özgəlik hissi o qədər çılpaqdır ki, müəllif sağ olsaydı, bəlkə də çapa verməyəcəkdi. Çünki bu əsərdə o, filosof-yazıçı maskasını çıxarıb sadəcə yaralı uşaq kimi danışır.
Hər yazıçının özünə verdiyi zəmanət var: "Bunu yazaram, amma heç kimə göstərməyəcəm." Bu zəmanət azadlıq yaradır. Və yazıçı orada ən sərbəst anını yaşayır. Sonra isə məhz bu sərbəstlik qorxu doğurur. Çünki o əsər müəllifinin həqiqətini o qədər açıq göstərir ki, bunu dünya ilə bölüşmək öz çılpaqlığını meydana qoymaq kimidir. Bir şair esse üzərində işləyir, amma tamamlamır. Yazıda müəlliflik, kimlik, yaradıcılıqda şəxsiyyətin silinməsi var. Özü şəxsiyyət böhranı yaşayır və bu yazı onun daxili müharibəsinin ifadəsidir. Bitirmir, çünki bu yazını bitirmək öz yoxluğunu qəbul etmək demək ola bilər.
Bitməmiş əsərlər müəllifin estetik paradokslarını da göstərir. Yazıçının bəzi şeirləri dəftərində qalıb, heç vaxt nəşr edilməyib. O şeirlərdə ictimai çıxışlarındakı оptimizm yoxdur, əvəzinə dərin melanxoliya, hətta ümidsizlik var. Deməli, yazıçı özünə icazə verir ki, dəftərində başqa adam olsun. İctimai mən ilə gizli mən arasında dərin aşırım var. Və bu aşırımı bitməmiş əsərlər göstərir. Kölgə əsərlər yazıçının öz sənətinə xəyanət tarixi də ola bilər. Çünki yazıçı bəzən ictimai qəbul, kommersiya, şöhrət xatirinə əsl səsindən imtina edir və həmin əsl səs siyirmədə qalır.
Bitməmiş əsərlərin dili də fərqlidir. Orada redaksiya yoxdur, təkrarlar var, sözlər xam halındadır. Bu xamlıq autentiklik deməkdir. Nəşr olunmuş əsər cilalı, hamarlanmış, ictimai normaya uyğunlaşdırılmışdır. Siyirmədəki əlyazma isə əsl yaradılış anını saxlayır. Orada yazıçının düşüncə prosesi görünür, necə cümlə qurub, sonra silib, yenidən yazdığı izlənir. Bu qeydlər yazıçının beyininin qara qutusudur.
Yazıçının siyirməsindəki roman onun iflas etmiş layihəsi deyil, əksinə, ifrat cəsarət tələb edən layihədir. O romanı bitirmədi, çünki cəsarət çatmadı. Yaxud bitirdi, amma nəşr etmədi, çünki nəticəsindən qorxdu. Neçə yazıçı var ki, oxşar əsərlər yazıb, amma siyirməyə atıblar, çünki risk edə bilməyiblər? Həmin əsərlər yazıçının şəxsi tarixində qorxaqlıq nişanı kimi qalır. Və bu, yazıçını içdən yeyir. Çünki hər yazıçı bilir ki, əsl əsər nəşr etmədiyidir. Nəşr edilənlər oxucu ilə bağlanan kompromisdir. Siyirmədəki isə kompromissiz səsdir.
Bəzən yazıçı əsərini bitirmir, çünki bitəndə əsər ölür. Bitməmiş roman potensial halında qalır, bütün imkanlar açıqdır. Amma son nöqtə qoyulanda bütün digər ehtimallar ölür. Yazıçı bunu gecikdirməyə çalışır. Əsər heç vaxt bitmir, sadəcə tərk edilir. Və bu tərketmə anı yazıçı üçün itkidir. Ondan sonra əsər artıq ona məxsus deyil, oxucuya məxsus olur. Siyirmədə saxladığı əlyazma isə yalnız ona məxsusdur. Və bəlkə də məhz buna görə o əsəri bitirmir. Bu, mənimsəmə qorxusudur.
Dünyanın ən böyük əsərləri bəlkə də elə bitməyən əsərlərdir. Çünki onlar yazıçının ən təhlükəli anlamını ehtiva edir. Və yazıçının əsl üzü məhz orada gizlidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(04.02.2026)
