Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu sual ədəbiyyat sosiologiyasının ən ağrılı mövzularından biridir və sadə cavabı yoxdur. Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə nəzər saldıqda görürük ki, "xalq şairi" fəxri adı həm estetik, həm də siyasi-ideoloji meyarlara əsasən verilib.

Nizami Gəncəvi, Füzuli, Nəsimi həqiqətən xalqın qəlbində yaşayan, əsrlərdən keçib gələn dahi şairlərdir. Onların "xalqının şairi" olması heç bir rəsmi təsdiqə ehtiyacı yoxdur. Xalq özü onları seçib, şeirlərini əzbərləyib, əsrlər boyu oxuyub.

Amma XX əsrdə "xalq şairi" adı artıq dövlət tərəfindən verilən rəsmi ad oldu. Və burada meyarlar birmənalı deyildi. Əlbəttə, Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Bəxtiyar Vahabzadə böyük şairlərdir və onların istedadını danmaq olmaz. Amma onların "xalq şairi" adını alması təkcə bədii meyarlara görə deyildi.

Sovet sistemində ideoloji sadiqlik mühüm amil idi. Sənətkar rejimə loyal olmalı, partiya xəttini dəstəkləməli, sosialist reallığını təbliğ etməliydi. Və bəzi hallarda ideoloji düzgünlük bədii keyfiyyətdən üstün tutulurdu.

Məsələn, Mikayıl Müşfiq və Hüseyn Cavid məhz ideoloji səbəblərdən repressiya olundular. Onların sənəti "xalqa yad", "burjua millətçiliyi", "pantyurkizm" kimi damğalandı. Müşfiq özünü "xalqın düşməni" kimi etiraf etməyə məcbur edildi. Cavid sürgündə öldü. İndi biz onları klassik kimi qəbul edirik, amma o dövrdə onlar "anti-xalq" idilər. Bu o deməkdir ki, "xalq" anlayışı manipulyasiya edilə bilən ideoloji konstruksiyadır. Dövlət özü müəyyən edir ki, kim xalqın səsidir, kim deyil.

Müstəqillik dövründə də bu məsələ davam edir. "Xalq şairi" adı verilir, amma hansı meyarlara görə? Oxucu populyarlığımı, tənqidçilərin qiymətimi, siyasi bağlantılarmı? Şəffaf, obyektiv mexanizm yoxdur. Mənim fikrimcə, əsl xalq şairi oxucunun öz seçimidir. Kitabxanalarda oxunan, əzbərdə qalan, nəsildən-nəslə keçən şeirlərin müəllifi. Rəsmi adlar isə tarixi kontekstin məhsuludur və onları mutləq meyar hesab etmək olmaz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)