Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu sual qlobal ədəbiyyatşünaslığın fundamental problemlərindən biridir və Azərbaycanda xüsusilə kəskin şəkildə özünü göstərir. Virginia Woolf 1929-cu ildə "Özünə məxsus otaq" əsərində qadın yazıçıların problemlərini təhlil edəndə qeyd edirdi ki, qadının yaratdıqca ən böyük əngəli maddi və mənəvi asılılıqdır.

Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə baxanda görürük ki, qadın yazıçıların sayı çox azdır və onlar da əksər hallarda "qadın ədəbiyyatı" kimi ayrıca, marjinal kateqoriyaya salınır. Nigar Rəfibəyli, Mirvarid Dilbazi - onlar öz dövrünün parlaq sənətkarlarıdırlar, amma ədəbiyyat tarixində onlara ayrılan yer nə qədərdir? Birinci səbəb: patriarxal mədəniyyət. Azərbaycan cəmiyyətində qadından əvvəla ailə ocağına, ana və həyat yoldaşı roluna diqqət göstərmək gözlənilir. Yazıçı olmaq, özünü ictimai aləmdə təsdiq etmək uzun müddət "uyğunsuz" hesab olunurdu. Qadın yazıçı öz yolunu açmaq üçün iki qat çox mübarizə aparmalı idi həm sənətkar kimi, həm də qadın kimi.

İkinci səbəb: təhsil və imkanlara çıxış. Uzun müddət qadınların ali təhsil alması məhdud idi. Ədəbi mühitə, nəşriyyatlara, redaksiyalara çıxış kişilərin inhisarında idi. Qadınlar bu şəbəkələrdən kənarda qalırdılar.

Üçüncü səbəb: ədəbi kanon və dəyərləndirmə meyarları. Ədəbiyyat tarixi əsasən kişilər tərəfindən yazılıb və kişi sənətkarları önə çəkilib. Qadın yazıçıların əsərləri "şəxsi", "emosional", "kiçik mövzular haqqında" kimi səciyyələndirilir, kişi yazıçıların əsərləri isə "universal", "fəlsəfi", "böyük" hesab olunur.

Dördüncü səbəb: müasir media və tanınmışlıq mexanizmləri. Ədəbi mükafatlar, festivallar, antologiyalar daha çox kişi yazıçıları təbliğ edir. Təşkilati strukturlarda qadınların təmsil olunması azdır.

Amma mənzərə tədricən dəyişir. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında güclü qadın səsləri var. Problem təkcə yazmaq imkanı deyil, həm də tanınmaq, qiymətləndirilmək imkanıdır. Və bu, sistemli dəyişiklik tələb edir təhsildə, tənqiddə, nəşriyyatçılıqda, mediada.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)