Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
1991-ci ildən sonra Azərbaycanda “şair sənsən” kimi hadisələr baş verdi. Hər kəs şeir yazır, hər kəs özünü şair adlandırırdı. Kitablar, qəzetlər, sonra internet şeirlərlə doldu. Bu fenomen təsadüfi deyildi və bir neçə sosioloji, psixoloji və mədəni amillə izah olunur.
-Birincisi, totalitar ideoloji nəzarətin aradan qalxması oldu. Sovet dönəmində nə yazmaq, necə yazmaq olduğunu dövlət müəyyən edirdi. Sosrealizm yeganə məqbul üslub idi. Müstəqillikdən sonra bu bağlar qırıldı. İnsanlar azad nəfəs aldılar və özlərini ifadə etmək ehtiyacı kəskin şəkildə artdı.
-İkincisi, milli-ideoloji yüksəliş oldu. Müstəqillik romantik bir dövr idi. İnsanlar milli kimliyini, dilini, mədəniyyətini yenidən kəşf edirdi. Və bu prosesdə ədəbiyyat, xüsusən şeir, milli ruhun ifadəsi kimi dəyərləndirildi. Şair olmaq prestijli idi, milli missiyanı yerinə yetirmək deməkdi.
- Üçüncüsü, nəşr bazarının liberallaşması oldu. Artıq dövlət nəşriyyatlarının inhisarı yox idi, özəl nəşriyyatlar yarandı. Kitab çıxarmaq asanlaşdı. Pul versən, kitabın çap olunurdu. Bu, keyfiyyət süzgəcinin zəifləməsinə səbəb oldu.
-Dördüncüsü, iqtisadi çətinliklər və sosial dekompensasiya baş verdi. 90-cı illərin böhranı insanları real həyatdan qaçmağa, daxili aləmə çəkilməyə məcbur etdi. Şeir yazmaq bu qaçışın bir forması idi. Həm də sosial status əldə etmək yolumaddi rifah olmayanda, "şair" adı özünütəsdiq vasitəsinə çevrildi.
-Beşincisi, ədəbi tənqidin böhranı yarandı. Sovet dövrünün sərt, bəzən repressiv tənqid sistemi dağıldı, amma onun yerinə peşəkar, obyektiv yeni sistem yaranmadı. Hər kəs özünü şair elan edə bilirdi, çünki kim deyə bilərdi ki, sən şair deyilsən?
Lakin bu kütləvilik paradoksal nəticələr verdi. Bir tərəfdən, həqiqətən istedadlı şairlərin meydana çıxması üçün şərait yarandı. Digər tərəfdən, ədəbiyyatın devalvasiyası baş verdi. Şeirin inflyasiyası yarandı çox şeir, az keyfiyyət.
İndi, üç onillik sonra, vəziyyət sabitləşir. Sosial mediada hər kəs şeir yazır, amma artıq "şair" olmaq o qədər də prestijli deyil. Oxucu daha seçici olub. Bazar öz mexanizmləri ilə keyfiyyətsiz məhsulu kənara itirir. Və bu, təbii prosesdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(13.01.2026)
