Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Traduttore, traditore" - italyan atalar sözüdür. Tərcüməçi satqındır. Bu fikir əsrlərdir müzakirə edilir və hələ də birmənalı cavab yoxdur. Tərcümə orijinala sadiqlikdir, yoxsa yeni əsər yaratmaqdır?

Klassik baxış: tərcümə orijinaldan aşağıdır

Ənənəvi ədəbiyyatşünaslıqda tərcümə ikinci dərəcəli fenomen hesab olunub. Orijinal əsər yaradıcılıqdır, tərcümə isə sadəcə bir dildən digərinə köçürməkdir.

Bu yanaşma uzun müddət dominant idi. Tərcüməçi görünməz qalmalı idi, öz təbiətini, üslubunu gətirməməli idi. Onun vəzifəsi mexaniki köçürmək idi - söz-sözünə, dəqiq, sədaqətlə.

Amma praktika göstərdi ki, bu mümkün deyil. Çünki dillər fərqlidir - qrammatik strukturlar, leksik imkanlar, mədəni kontekstlər. Söz-sözünə tərcümə adətən oxunmayan, qeyri-təbii mətn verir.

Müasir baxışda tərcümə yeni yaradıcılıqdır. XX əsrdən başlayaraq tərcüməyə münasibət dəyişdi. Tərcümə sənəti ayrıca sahə kimi tanındı. Tərcüməçi yaradıcı şəxsiyyət kimi qəbul olundu. Çünki tərcümə sadəcə sözləri dəyişmək deyil. O, bir mədəniyyəti başqa mədəniyyətə köçürməkdir. Bir düşüncə tərzini başqa düşüncə tərzinə uyğunlaşdırmaqdır. Bu isə böyük yaradıcılıq tələb edir.

Borxes deyirdi: "Orijinal tərcüməyə sadiq deyil, tərcümə orijinala sadiqdir." Bu paradoksal fikir əslində dəqiq ifadədir yaxşı tərcümə orijinaldan daha yaxşı ola bilər. Tərcümənin 2 növü var. Ədəbi tərcümədə iki əsas yanaşma var:

Literal tərcümə - söz-sözünə, dəqiq, forma əsaslı. Burada məqsəd orijinalın strukturunu, sözlərini maksimum saxlamaqdır. Amma nəticə çox vaxt oxunmaz olur. Məsələn, Şekspir-in "To be or not to be" ifadəsi literal tərcümədə "Olmaq yoxsa olmamaq" olur. Düzdür, amma poetikliyi itir.

Azad tərcümə isə məna əsaslı, uyğunlaşdırıcı, oxucu orientli. Burada məqsəd orijinalın ruhunu, təsirini, emosional yükünü çatdırmaqdır. Forma dəyişə bilər.

Eyni ifadə azad tərcümədə "Yaşamaq ya ölmək" ola bilər. Daha poetik, daha təsirli, amma orijinaldan uzaq. Nəsr tərcümə etmək nisbəttən asandır. Amma poeziya - bu, ən çətin sahədir. Çünki şeirdə forma məzmun qədər vacibdir.

Ritm, vəzn, qafiyə, səs ahəngi, söz oyunları bunları başqa dilə köçürmək demək olar ki, mümkün deyil. Bir dildə qafiyələnən sözlər başqa dildə qafiyələnmir. Bir dildə ahəngdar səslənən struktur başqa dildə ahəngsizdir.

Nizaminin "Leyli və Məcnun"u rus dilinə tərcümə edəndə orijinalın bütün poetik gücü itirilir. Çünki fars şeirinin vəzni, qafiyə sistemi, metafora quruluşu rusca ilə üst-üstə düşmür. Tarixdə tərcümənin orijinaldan daha məşhur olduğu hallar var. "Rubaiyyat" - Ömər Xəyyamın rübailəri. Orijinal farsca, amma Edward FitzGeraldın ingilis tərcüməsi dünyada daha məşhurdur. FitzGerald sadəcə tərcümə etməyib, yenidən yaradıb. Nəticə orijinaldan fərqlidir, amma öz başına əsərdir. "İliada" və "Odisseya" Homerosun yunan əsərləri. Dünyanın hər dilində tərcüməsi var və hər tərcümə fərqlidir. Hansı düzgündür? Heç biri və hamısı. Tərcüməçi iki mədəniyyət, iki dil, iki oxucu auditoriyası arasında bir vasitəçidir. O, bir tərəfdə müəllifə sadiq qalmalı, digər tərəfdə oxucunu düşünməlidir. Əgər yalnız müəllif düşünsə, tərcümə oxunmaz olar. Əgər yalnız oxucu düşünsə, orijinal məna itər. Balans tapmaq gərəkdir. Tərcüməçi həm dilçi, həm mədəniyyətşünas, həm psixoloq, həm sənətkar olmalıdır. O, orijinalı dəqiq başa düşməli, məqsədi anlamalı, hədəf oxucunu tanımalı, yeni mətn yarada bilməlidir. Tərcümədə ən çətin məsələ mədəni realaliyaların köçürülməsidir. Hər dildə özünəməxsus ifadələr, atalar sözləri, məqamlar var ki, başqa dilə tərcümə olunmur. Azərbaycan atalar sözü: "Ağzı süddən yanan, qatığı üfləyərək içər." Bunu necə tərcümə edək ingilis dilinə? Söz-sözünə tərcümə mənasızdır, çünki ingilis mədəniyyətində belə obraz yoxdur. Tərcüməçi ya izah əlavə etməli, ya oxşar ingilis ifadəsi tapmalı, ya kontekstdən anlaşılacaq şəkildə dəyişdirməlidir. Bəzi nəzəriyyəçilər iddia edir ki, tərcümə prinsipcə mümkün deyil. Çünki hər dil öz dünya modelini yaradır. Bir dildə düşünülən fikir başqa dildə eyni formada düşünülə bilməz. Vitgenşteyn deyirdi: "Dilimin sərhəddi mənim dünyamın sərhəddidir." Deməli, dillər arasında keçid yoxdur, tərcümə xəyaldır. Amma praktika bunu təkzib edir. İnsanlar minlərlə il tərcümə edir və nəticə alır. Mükəmməl deyil, amma mümkündür.

Müasir dövrdə Google Translate, DeepL kimi süni intellekt tərcümə sistemləri var. Onlar saniyələrdə tərcümə edir. Amma nəticə necədir?

Texniki mətnlər, sadə cümlələr üçün kifayətdir. Amma ədəbi mətnlər, poetik ifadələr, metaforalar üçün xeyr, deyil. Çünki tərcümə yaradıcılıqdır və maşın yarada bilmir. Maşın sözü köçürür, amma ruhu, emosiyanı, nüansı çatdıra bilmir. Azərbaycanda da tərcümə ənənəsi güclüdür. Sovet dövründə çox tərcümə olunurdu məhz rus klassikləri, dünya ədəbiyyatı, müasir əsərlər.

Məmməd Araz, Fikrət Qoca, Bəxtiyar Vahabzadə - hamısı tərcüməçi kimi də tanınırdı. Onlar Puşkin, Lermontovun şeirlərini Azərbaycan dilinə elə köçürüblər ki, sanki orijinal Azərbaycan şeiri kimi səslənir. İndi də tərcümə davam edir, amma keyfiyyət sualı var. Çox tərcümə kommersiya məqsədilə, tələm-tələsik, redaktəsiz çıxır. Nəticə oxucu üçün əzabdır. Tərcümə yaradıcılıqdırmı, yoxsa xəyanətmi? Hər ikisidir.

Pis tərcümə xəyanətdir - orijinala, oxucuya, dilə. O, əsəri öldürür, müəllifin məqsədini təhrif edir, oxucunu yanıldır. Yaxşı tərcümə isə yaradıcılıqdır - yeni əsərdir, körpüdür, mədəniyyətlər arası dialoqdur. O, orijinalı dirildir, yeni oxucu tapır, ədəbiyyatı zənginləşdirir. Tərcüməçi nə satqındır, nə qul. O, sənətkardır - öz alətləri, öz məsuliyyəti, öz yaradıcılığı ilə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)