Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Şairlik məsələsi ədəbiyyatşünaslıqda əbədi müzakirə mövzusudur. Şair yaradılır, yoxsa formalaşır? Bu sual nəinki ədəbi nəzəriyyə, həm də estetika, psixologiya sahələrini əhatə edir.
Klassik ədəbiyyat nəzəriyyəsində şairlik ilahi ilham və təbiət qabiliyyəti ilə bağlıdır. Antik yunan filosofları "tanrı ilhamı" anlayışını işlədiblər. Şair özü yaratmır, onun vasitəsilə tanrılar danışır - bu fikir uzun müddət dominant olub.
Azərbaycan klassik ədəbiyyatında da oxşar yanaşma var. Nizami öz istedadını Allahın neməti hesab edirdi. Füzuli daxili ilhamdan, təbii qabiliyyətdən bəhs edir. Orta əsr poetikasında şair seçilmiş insandır, onun sözü adi insan sözündən fərqlidir. Sovet ədəbiyyatşünaslığında da şairliyin təbii əsası qəbul edilirdi. "Poeziya qanı", "doğma şair", "təbii istedаd" kimi bu ifadələr ədəbi tənqiddə geniş işlənirdi. XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq Qərb universitetlərində "yaradıcı yazı" (creative writing) proqramları yaranıb. Bu proqramlarda şeir yazmaq texniki bacarıq kimi təqdim edilir və mərhələli şəkildə öyrədilir.
Amerika ədəbiyyatşünaslığında şeir yazmağın öyrənilə bilən aspektləri sistematik şəkildə tədqiq olunub: metafora qurma texnikaları, ritmik strukturlar, obrazlar sistemi, leksik seçim, kompozisiya prinsipləri. Bunlar hamısı mənimsənilə bilən biliklərdir. Bir sıra tanınmış şairlər də bu fikri dəstəkləyib. Robert Frost deyirdi: "Poeziya təhsil verilə bilməz, amma öyrənilə bilər." Billy Collins isə şeir yazmağı hər hansı digər sənətlə - musiqi, rəssamlıq - müqayisə edir və məşqin əhəmiyyətini vurğulayır.
İki komponent: bacarıq və duyğu
Realist yanaşma şeirdə iki təbəqəni ayırır: texniki və emosional. Texniki təbəqə öyrənilə bilər - vəzn, qafiyə, ritm, bədii təsvir vasitələri, kompozisiya. Bunlar ədəbiyyat elmi tərəfindən tədqiq olunub və təlim metodları mövcuddur.
Amma şeirin emosional, fəlsəfi dərinliyi başqa məsələdir. Həyatı necə görmək, duyğuları necə ifadə etmək, oxucuda hansı rezonans yaratmaq isə bunlar daha çətin öyrədilən keyfiyyətlərdir. Bu, dünyagörüşü, həyat təcrübəsi, psixoloji dərinlik tələb edir.
Ədəbiyyat tarixi göstərir ki, şairlərin böyük əksəriyyəti inkişaf yolu keçib. İlk əsərlər adətən zəif, təcrübəsiz olur. İllər keçdikcə dil zənginləşir, təsvir vasitələri təkmilləşir, poetik dünyagörüş formalaşır. T.S. Eliot-un erkən şeirləri ilə yetkin dövrü arasında böyük fərq var. Anna Axmatova-nın ilk lirik şeirləri ilə sonrakı fəlsəfi-dramatik əsərləri müqayisəsi bunu aydın göstərir. Brodski-nin gənc yaşlarında yazdıqları ilə Nobel mükafatı aldığı dövrdəki əsərləri - kəskin keyfiyyət fərqi var.Bu inkişaf öyrənmənin, təcrübənin, daimi oxu və yazının nəticəsidir. Şair formalaşmasında ədəbi mühitin rolu böyükdür. Klassik ədəbiyyat oxumaq, müasir poeziya ilə tanış olmaq, ədəbi müzakirələrdə iştirak etmək, tənqidə açıq olmaq - bunlar şairin inkişafında mühüm amildir.
Orta əsrlərdə "üstad-şagird" sistemi bu prinsipi həyata keçirirdi. Gənc şair təcrübəli ustaddan öyrənir, ədəbi ənənəni mənimsəyir, öz səsini tapmağa çalışırdı. Müasir dövrdə yaradıcı yazı proqramları, ədəbi emalatxanalar, seminarlar eyni funksiya daşıyır.
Bəzi mədəniyyətlərdə poeziya yazmaq kütləvi şəkildə öyrədilir və təşviq olunur. Məsələn, Yaponiyada haiku yazmaq mədəniyyətin ayrılmaz hissəsidir, məktəbdə öyrədilir. Ərəb ədəbiyyatında qəsidə yazmaq qaydaları nəsildən-nəslə keçən biliklərdir.
Azərbaycanda sovet dövründə ədəbi emalatxanalar, gənc müəlliflər birlikləri poeziya təhsilinin formaları idi. Çox tanınmış şairlərimiz bu sistemdən keçib.
Ədəbiyyat tarixində heç bir xüsusi təhsil almadan böyük şairlərə çevrilən insanlar var. Emily Dickinson təcrid olunmuş həyat yaşayıb, ədəbi mühitdən uzaq olub, amma Amerika poeziyasının ən böyük adlarından biridir. Varlam Şalamov düşərgədə, ən ağır şəraitdə böyük poeziya yaradıb.
Bu hallar "təbii istedadı" təsdiq edən kimi görünür. Amma diqqətlə baxanda görürük ki, bu şairlər də çox oxuyub, düşünüb, daimi yazıb. Onlarda formal təhsil yox idi, amma özünütəhsil və daxili motivasiya güclü idi.
Şeir yazmaq nə tam yaradılışla bağlıdır, nə də tam öyrənilən bacarıqdır. Bu, hər ikisinin sintezidir. Təbii meyillik, duyğusallıq, dil hissi işi asanlaşdırır və sürətləndirir. Amma texniki bacarıqlar, ədəbi təhsil, daimi təcrübə olmadan nəticə əldə etmək mümkün deyil. Başqa tərəfdən, güclü texniki hazırlıq təbii istedadın tam yerini tuta bilməz. Qayda-qanunları mükəmməl bilən, amma demək istədiyi heç nə olmayan insan, yaxşı şeirlər yaza bilməz.
Əsas sual budur: sənin dünyaya deyəcək sözün varmı? Həyat haqqında öz baxışın, duyğuların, müşahidələrin varmı? Əgər varsa və onları başqaları ilə bölüşmək istəyirsənsə, şeir yazmağı öyrənmək mənalıdır. Əgər yoxdursa, heç bir texnika kömək etməyəcək.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.01.2026)
