İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Mən ədəbiyyatşünaslardan, kitabsevərlərdən sruşdum, dedim, Abdulla bəy Divanbəyoğlu kimdir, tanıyan olmadı. Şeir sənət ocağı olan Qazax mahalından olanlardan soruşdum ki, belə bir adam tanıyırsınızmı, yox dedilər.
Ədəbiyyatımızda o qədər düha var ki, qeyrilərini unuduruq, adları zəmanəmizə gəlib çatmır. Bu səhvdir. Hər kəsin haqqını vermək lazımdır. İndi mən sizə Abdulla bəy Divanbəyoğludan danışım. Görün, belə bir ustad yazar unudulmağa layiqdirmi?
Abdulla bəy Divanbəyoğlu 1883-cü il yanvarın 1-də Qazax mahalının Hüseynbəyli kəndində anadan olub. İbtidai təhsilini Qazaxda aldıqdan sonra Zaqafqaziya (Qori) müəllimlər seminariyasında təhsil alıb. Bir müddət Batum və Bakı ibtidai məktəblərində müəllimlik edib.
1905-ci ildə Bakıda rus-tatar məktəblərində, eləcə də "Nəşri-maarif" və "Nicat" cəmiyyətlərinin nəzdində açılan 6 sinifli şəhər məktəblərində yoxsul balalarına dərs deyib. Azərbaycan Xalq Maarifi Komissarlığında müxtəlif vəzifələrdə işləyib. Abdulla Şaiq adına Pedaqoji Texnikumunda müdir müavini, Azərbaycan Dövlət Sənaye İnstitutunda assistent vəzifəsində çalışıb
Bədii yaradıcılığa gənc yaşlarından başlayıb. "Şahzadə və Əbdül" (1902), "Can yanğısı" (1903), "Fəhlə" (1906) və s. əsərlərini qələmə alıb. Rus dilində yazdığı "Şahzadə və Əbdül" əsərini yazıçı Əzizə xanım Cəfərzadə ana dilimizə tərcümə edib (1959). "Duman" (1904), "İlan", "Fəhlə" (1906), "Ərdoy dərəsi" (1910), "Məcnunun Leyliyə məhəbbəti" (1910), "Cəng" (1910), "Dan ulduzu" (1911) və s. hekayələri, "Parlaq ulduz" (1912) felyetonu vardır.
Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinin şərq şöbəsində təhsilini davam etdirib. Xalq maarifi sahəsində çalışıb, Azərbaycan Dövlət Arxivinin müdiri olub. Ömrünün sonunadək Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunun tarix və etnoqrafiya şöbəsinin müdiri işləyib.
Azərbaycan tarixinin öyrənilməsində, folklor və etnoqrafiya materiallarının toplanması və öyrənilməsində xidmətləri vardır. Dövrü mətbuatda məqalələri və elmi-kütləvi əsərləri dərc olunub. "Can yanğısı" (1958), "Şahzadə və Əbdül" (1966) və "Seçilmiş əsərləri" (1981) kütləvi tirajla nəşr edilib.
“Əbdül və Şahzadə” — Abdulla bəy Divanbəyoğlunun ən çox xatırlanan satirik-ictimai məzmunlu əsərlərindən biridir.
Əsərdə iki əsas obraz — Əbdül (sadə xalq nümayəndəsi) və Şahzadə (imtiyazlı təbəqəni təmsil edən şəxs) qarşı-qarşıya qoyulub. Hadisələr onların dialoqları və davranışları üzərindən inkişaf edib. Bu qarşıdurma vasitəsilə cəmiyyətdəki sosial bərabərsizlik, ədalətsizlik və hakim təbəqənin laqeydliyi açıq şəkildə göstərilib.
Əsərin əsas ideyası:
Zəhmətkeş insanın haqqının tapdanması, hakim və varlı təbəqənin öz maraqlarını xalqdan üstün tutması, cəmiyyətdə ədalətli quruluşun olmaması, maarif və şüurun dəyişdirici gücü.
Maraqlı cəhətlər:
Alleqorik xarakterlidir – obrazlar konkret şəxslərdən çox, sosial təbəqələri təmsil edir.
Satira və istehza güclüdür – gülüş altında ciddi problemlər gizlənir.
Dialoq üzərində qurulub – oxucuya və ya tamaşaçıya fikir daha təsirli çatdırılır.
Maarifçi ruh daşıyır – oxucunu düşünməyə və sual verməyə vadar edir.
Ədəbi əhəmiyyəti:
“Əbdül və Şahzadə” XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbiyyatında sosial tənqid ənənəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayan əsərlərdən sayılır.
“Əbdül və Şahzadə” əsərindən sitata bənzər (məzmunca) nümunələr:
Əbdül: “Biz işləyirik, yoruluruq, amma bəhrəsini görən başqaları olur.”
Şahzadə: “Hakimiyyət mənimdir, demək ki, haqq da mənim yanımdadır.”
Əbdülün düşüncəsi: “Əgər ədalət yalnız varlıya xidmət edirsə, bu, ədalət deyil.”
Müəllif mövqeyi (alleqorik): “Tac başda ola bilər, amma vicdan yoxdursa, hökm də boşdur.”
Əsərin ideyasını əks etdirən fikir: “Xalq susduqca şahzadələr çoxalar.”
Abdulla bəy Divanbəyoğlu 1936-cı ilyanvarın 6-davəfatedib.Bu gün dünyadan köçməsinin tam 90 illiyidir. Allah rəhmət eləsin!
Düşünürəm ki, bu yazı ən azı xeyli insanın yaddaşına bu adı həkk eləyə bildi.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.01.2026)
